در پی تحولات اخیر سیاسی در ایالات متحده آمریکا و تغییر موازنه قدرت در کنگره، پرسش‌هایی درباره آینده سیاست خارجی دولت دونالد ترامپ، میزان توانایی دموکرات‌ها در مهار سیاست‌های وی و احتمال تشدید فشارهای سیاسی بر کاخ سفید مطرح شده است. هم‌زمان، تحولات نظامی و امنیتی منطقه و تجربه جنگ‌های اخیر علیه ایران، بحث درباره کارآمدی بازدارندگی متعارف، ضرورت بازنگری در سیاست هسته‌ای جمهوری اسلامی و پیامدهای منطقه‌ای آن را بار دیگر در کانون توجه قرار داده است.
به گزارش صراط به نقل از نوبنیاد، در همین راستا، علی عبدی، کارشناس مسائل منطقه و بین الملل، به بررسی اختیارات کنگره در محدودسازی سیاست‌های ترامپ، احتمال استیضاح مقامات دولت آمریکا، آینده بازدارندگی ایران، ضرورت برخورداری از بازدارندگی هسته‌ای و تأثیر احتمالی تغییر سیاست هسته‌ای تهران بر موازنه قدرت و امنیت منطقه غرب آسیا پرداخته است که مشروح این گفت‌وگو در ادامه می‌آید:
با توجه به انتقال کنترل هر دو مجلس کنگره به دموکرات‌ها و پیامدهای اقتصادی جنگ ایران، آیا ترامپ همچنان امکان پیشبرد سیاست خارجی پرهزینه و مداخله‌گرایانه را خواهد داشت؟ آیا دموکرات‌ها می‌توانند از اختیارات کنگره برای آغاز تحقیقات درباره تصمیمات نظامی دولت ترامپ استفاده کنند؟
ساختار حکمرانی در ایالات متحده آمریکا به‌صورت فدرال و فدراسیونی است و ساختار سیاسی قدرت نیز بر مبنای نظام ریاستی شکل گرفته است به این معنا که اساس حاکمیت بر قوه مجریه و دولت استوار است، اما با توجه به اختیاراتی که قانون اساسی آمریکا به کنگره، شامل هر دو مجلس نمایندگان و سنا اعطا کرده است، این نهاد از ابزارهای قابل‌توجهی برای نظارت و اعمال فشار بر رئیس‌جمهور برخوردار است.
مجلس سنا می‌تواند با استناد به موضوعاتی نظیر افزایش هزینه‌های زندگی، فشارهای تورمی و پیامدهای اقتصادی جنگ ایران، محدودیت‌هایی را برای دولت ترامپ ایجاد کند. به اعتقاد من، شکست ترامپ و حزب جمهوری‌خواه در انتخابات، بیش از هر عامل دیگری، به همین مسائل اقتصادی و معیشتی بازمی‌گردد.
بنابراین، می‌توان این‌گونه ارزیابی کرد که مجلس سنا از قابلیت کنترل سیاست خارجی ترامپ، افزایش هزینه‌های اجرای آن و ایجاد موانع قانونی و بودجه‌ای در مسیر تحقق سیاست‌های خارجی وی برخوردار است. بااین‌حال، این مسئله لزوماً به معنای مهار کامل و صددرصدی ترامپ نخواهد بود.
در موضوع استیضاح نیز باید به این نکته توجه داشت که استیضاح رئیس‌جمهور مستلزم برخورداری از آرای قابل‌توجهی در مجلس سناست. اگر اشتباه نکنم، از مجموع ۱۰۰ عضو مجلس سنا، چیزی نزدیک به ۸۰ عضو باید از این اقدام حمایت کنند.
دموکرات‌ها در شرایط کنونی، توانسته‌اند حدود ۵۴ یا ۵۵ کرسی را به دست آورند. بنابراین، اگرچه اکثریت نسبی مجلس سنا را در اختیار گرفته‌اند، اما از اکثریت قاطع لازم برخوردار نیستند. بااین‌حال، بعید به نظر می‌رسد که بتوانند حمایت تعداد کافی از جمهوری‌خواهان را برای پیگیری استیضاح شخص ترامپ به دست آورند.
در مقابل، این احتمال وجود دارد که در چارچوب توافقی میان دموکرات‌ها و دولت ترامپ، با هدف کاهش فشارهای سیاسی و اقتصادی و همچنین کاستن از هزینه‌های تحمیل‌شده به دولت، شخص دیگری قربانی این شرایط شود.
برای نمونه، ممکن است فردی مانند هگست، وزیر جنگ آمریکا، در معرض استیضاح قرار گیرد یا حتی زمینه برکناری وی فراهم شود. چه‌بسا شخص ترامپ نیز با چنین اقدامی مخالفتی نداشته باشد. زیرا او به فردی نیاز دارد که بتواند ناکامی‌ها و شکست‌های دولت خود را به وی نسبت دهد و از او به‌عنوان یک قربانی یا بلاگردان سیاسی استفاده کند.
کنگره تا چه اندازه می‌تواند با استفاده از اختیارات بودجه‌ای و نظارتی، ادامه عملیات نظامی آمریکا علیه ایران را محدود کند؟
در شرایط کنونی، تحمیل جنگ جدید به ایران، بر اساس قوانین ایالات متحده، در صورتی که قرار باشد مرحله تازه‌ای از درگیری آغاز شود و از بازه زمانی ۶۰روزه عبور کند، عملاً نیازمند تأیید کنگره و به‌طور مشخص مجلس سنا خواهد بود. در چنین وضعیتی، دموکرات‌ها می‌توانند از اهرم‌های قانونی و نظارتی خود استفاده کنند.
همچنین، موضوع اعمال فشار بر بودجه وزارت امور خارجه، پنتاگون، سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (CIA) و سایر نهادهای مرتبط نیز مطرح است. دموکرات‌ها می‌توانند با استناد به افزایش بیش‌ازحد بودجه نظامی و امنیتی ایالات متحده، خواستار کاهش این هزینه‌ها و اختصاص منابع مالی به مصارف عمومی، از جمله خدمات بیمه‌ای، هزینه‌های بیمه، بازنشستگی و سایر حوزه‌های رفاهی شوند.
این موضوعات در شرایط کنونی، در فضای افکار عمومی آمریکا نیز از ظرفیت بالایی برای جلب حمایت برخوردارند و می‌توانند موجب افزایش مقبولیت سیاسی دموکرات‌ها شوند. به همین دلیل، بعید است که دموکرات‌ها به‌آسانی از چنین ابزارهایی صرف‌نظر کنند.
با توجه به تجربه جنگ‌های مستقیم ایران با آمریکا و اسرائیل، آیا راهبرد بازدارندگی متعارف ایران همچنان پاسخ‌گوی تهدیدات امنیتی است یا شرایط جدید موجب بازنگری در مبانی این راهبرد شده است؟
در خصوص بازدارندگی متعارف، باید گفت که دو جنگ اخیر نشان داده‌اند که بازدارندگی‌های متعارف برای جمهوری اسلامی ایران کفایت نمی‌کنند.
به عبارت دیگر، اگر بازدارندگی موشکی و بازدارندگی منطقه‌ای ایران از کارآمدی لازم برخوردار بودند، دست‌کم انتظار می‌رفت که حتی اگر نتوانستند مانع تحمیل جنگ ۱۲روزه به ایران شوند، پس از تجربه آن جنگ و درس‌آموزی از پیامدهایش، دشمن دیگر به دنبال تجربه جنگ ۴۰روزه یا جنگ رمضان نباشد.
اما تکرار جنگ رمضان و حمله مجدد به ایران نشان داد که بازدارندگی متعارف برای کشور ما کارآمدی لازم را ندارد. بر همین اساس، جمهوری اسلامی ایران به نوعی بازدارندگی مطلق نیاز دارد. شاید بتوان تعریف دیگری از بازدارندگی مطلق ارائه کرد و آن را بازدارندگی وجودی نامید.
هنگامی که دشمن، موجودیت شما را تهدید می‌کند و شخص ترامپ از نابودی تمدن و تهدید موجودیت کشور سخن می‌گوید، طبیعتاً شما نیز به بازدارندگی وجودی نیاز خواهید داشت و ترجمان عملی بازدارندگی وجودی، برخورداری از سلاح هسته‌ای و بمب اتم است. پس از حمله به ایران، تمامی معادلات و موازنه‌های قدرت دستخوش تغییر شده‌اند و کشور در وضعیت یک جنگ وجودی قرار گرفته است.
در چنین وضعیتی، بازدارندگی‌های معمول دیگر نمی‌توانند نقش بازدارنده مورد انتظار را ایفا کنند. مهم‌ترین ابزار ایجاد توازن و بازدارندگی در شرایط تهدید وجودی، برخورداری از بازدارندگی مطلق است. زمانی که بازدارندگی مطلق فراهم شود، بازدارندگی موشکی، بازدارندگی منطقه‌ای و سایر اشکال بازدارندگی می‌توانند به‌عنوان مکمل آن عمل کنند.
البته این امکان وجود دارد که بازدارندگی‌های متعارف در سطح عملیاتی موفق عمل کنند. همان‌گونه که توانمندی‌های موشکی و منطقه‌ای ایران در دو جنگ اخیر، از نظر عملیاتی، عملکرد موفقی داشتند، اما نتوانستند بازدارندگی مورد انتظار را ایجاد کنند. زیرا اگر این توانمندی‌ها موفق به ایجاد بازدارندگی شده بودند، اساساً دشمن نباید به ایران حمله می‌کرد.
شخص ترامپ نیز بارها به این مسئله اذعان کرده است که اگر ایران از سلاح هسته‌ای برخوردار بود، نوع مواجهه آمریکا با ایران و حتی ادبیات شخص وی در گفت‌وگو با جمهوری اسلامی متفاوت می‌بود.
وی در همین زمینه به کره شمالی اشاره کرده و گفته است که اقداماتی را که آمریکا علیه ایران انجام داده است، نمی‌تواند علیه کره شمالی انجام دهد.
آیا در صورت تغییر رسمی دکترین هسته‌ای ایران، می‌توان انتظار داشت که آمریکا و اسرائیل از گزینه نظامی فاصله بگیرند یا چنین تغییری ممکن است احتمال حملات پیش‌دستانه را افزایش دهد؟
ایجاد بازدارندگی هسته‌ای لزوماً به این معنا نیست که دشمن به‌طور مطلق از به‌کارگیری ابزار نظامی علیه یک کشور خودداری کند. برای نمونه، در جنگ هند و پاکستان، هر دو کشور از قدرت هسته‌ای برخوردار بودند، اما با وجود این، یک درگیری پنج‌روزه را تجربه کردند.
مسئله کلیدی در بازدارندگی مطلق یا بازدارندگی هسته‌ای این است که وقتی یک کشور از چنین توانمندی برخوردار باشد، حتی اگر جنگی محدود یا یک عملیات نظامی محدود به آن تحمیل شود، دشمن ناگزیر خواهد بود در مرحله‌ای مشخص عملیات خود را متوقف کند و از حرکت به سمت سطوح بالاتر نردبان تنش و تشدید درگیری خودداری کند.
دلیل این مسئله آن است که اگر دشمن بخواهد سطح تنش را افزایش دهد، طرف مقابل نیز ناگزیر به افزایش متقابل سطح تنش خواهد بود و این روند می‌تواند در نهایت به مرحله به‌کارگیری سلاح هسته‌ای منتهی شود.
بنابراین، برای جلوگیری از وقوع چنین وضعیتی، دشمن ناچار خواهد بود در نقطه‌ای مشخص، توقف درگیری را بپذیرد؛ به این معنا که یا خود اعلام آتش‌بس کند یا با آتش‌بس اعلام‌شده از سوی طرف مقابل موافقت کند و جنگ را متوقف سازد.
مسئله دیگری که باید مورد توجه قرار گیرد، تأثیر بازدارندگی هسته‌ای بر محاسبات دشمن درباره هدف قرار دادن رهبران و مقامات ارشد سیاسی و نظامی کشور است. ازآنجاکه دشمن در مواجهه با یک قدرت هسته‌ای ناگزیر است از افزایش بیش‌ازحد سطح تنش اجتناب کند، اگر جمهوری اسلامی ایران از سلاح هسته‌ای برخوردار بود، دشمن به این آسانی جرئت نمی‌کرد رهبر انقلاب، فرماندهان نظامی و مقامات ارشد سیاسی کشور، از جمله آقای لاریجانی را به شهادت برساند. در چنین وضعیتی، دشمن ناگزیر بود پیش از هرگونه اقدام، محاسبات دقیق‌تری انجام دهد و خطر واکنش هسته‌ای ایران را در نظر بگیرد.
تغییر احتمالی سیاست هسته‌ای ایران چه تأثیری بر محاسبات امنیتی سعودی، ترکیه و دیگر قدرت‌های منطقه‌ای خواهد داشت و آیا می‌تواند زمینه‌ساز گسترش برنامه‌های هسته‌ای منطقه شود؟
تغییر سیاست هسته‌ای ایران ممکن است بر محاسبات امنیتی کشورهایی مانند عربستان سعودی، ترکیه و مصر تأثیرگذار باشد اما مسئله اساسی این است که آیا این کشورها در کوتاه‌مدت از قابلیت دستیابی به توانمندی هسته‌ای مشابه ایران برخوردار هستند یا خیر.
در خصوص عربستان سعودی، روشن است که این کشور همچنان فاصله قابل‌توجهی با دستیابی به چنین توانمندی دارد. درباره ترکیه، اطلاعات دقیق و کافی در اختیار ندارم، اما می‌دانم که عربستان سعودی و مصر همچنان سال‌های زیادی با دستیابی به این قابلیت فاصله دارند.
بااین‌حال، بر اساس نظریه کنت والتز که از دهه‌ها پیش مطرح شده است، وضعیت پیچیده و بغرنج امنیتی در منطقه غرب آسیا و وجود تنها یک قدرت هسته‌ای، یعنی رژیم صهیونیستی، موجب شده است که برای ایجاد توازن هسته‌ای، ضرورت برخورداری دست‌کم یک کشور دیگر در منطقه از قدرت اتمی مطرح شود.
در واقع، برای برقراری توازن امنیتی و توازن هسته‌ای با رژیم صهیونیستی، لازم است کشور دیگری در منطقه غرب آسیا نیز از توانمندی هسته‌ای برخوردار باشد.
بر همین اساس، هسته‌ای شدن ایران و اعلام رسمی برخورداری این کشور از توانمندی هسته‌ای، قطعاً می‌تواند به سود توازن امنیتی، حفظ ثبات و تأمین امنیت منطقه غرب آسیا باشد.
چنین تحولی عملاً می‌تواند ایران را به یک نیروی توازن‌بخش، مهارکننده و کنترل‌کننده در برابر تهدید هسته‌ای رژیم صهیونیستی تبدیل کند.
به عبارت دیگر، چتر هسته‌ای ایران می‌تواند برای کشورهای منطقه، از جمله ترکیه، عربستان سعودی و سایر دولت‌های غرب آسیا، در برابر تهدیدات هسته‌ای و سیاست‌های توسعه‌طلبانه رژیم صهیونیستی، نوعی پوشش امنیتی و حفاظ بازدارنده ایجاد کند.
از این منظر، برخورداری ایران از توانمندی هسته‌ای می‌تواند برای این کشورها نیز سودمند باشد و نه‌تنها لزوماً تهدیدی برای امنیت آن‌ها محسوب نشود، بلکه به‌عنوان عاملی توازن‌بخش در جهت تأمین امنیت منطقه‌ای و ارتقای امنیت این کشورها ایفای نقش کند.
باید متناسب با جنگ وجودی تصمیم بگیریم
هنگامی که دشمن، موجودیت شما را تهدید می‌کند و شخص ترامپ از نابودی تمدن و تهدید موجودیت کشور سخن می‌گوید، طبیعتاً شما نیز به بازدارندگی وجودی نیاز خواهید داشت. ترجمان عملی بازدارندگی وجودی، برخورداری از سلاح هسته‌ای و بمب اتم است. پس از حمله به ایران، تمامی معادلات و موازنه‌های قدرت دستخوش تغییر شده‌اند و کشور در وضعیت یک جنگ وجودی قرار گرفته است.
