قطر امروز (یکشنبه ۱۱ آبان) تأیید کرد که نفتکش حامل گاز طبیعی مایع این کشور به نام «المائده» شامگاه جمعه ۸ آبان، هنگام عبور از آب‌های خلیج فارس هدف اصابت اجسام ناشناس قرار گرفته است.
به گزارش صراط به نقل از فارس، هرچند عامل این حمله هنوز مشخص نشده، هدف قرار گرفتن یک نفتکش گازبر قطری بار دیگر نشان می‌دهد که ناامنی دریایی تا چه اندازه می‌تواند منافع اقتصادی دوحه را تهدید کند.
اقتصاد قطر به صادرات انرژی وابستگی راهبردی دارد
قطر کشوری کوچک در حاشیه خلیج فارس با جمعیتی حدود ۳ میلیون نفر است که بخش مهمی از ثروت و درآمد ارزی خود را از منابع عظیم نفت و به‌ویژه گاز طبیعی به دست می‌آورد. این کشور با در اختیار داشتن میدان گازی مشترک با ایران، یکی از بزرگ‌ترین ذخایر گاز جهان را در اختیار دارد و پیش از آغاز جنگ، دومین صادرکننده بزرگ گاز طبیعی مایع جهان پس از آمریکا بود.اهمیت صادرات انرژی در اقتصاد قطر فقط به فروش گاز محدود نیست. صادرات گاز طبیعی مایع، میعانات گازی، نفت خام، فرآورده‌های نفتی و گاز مایع، منابع اصلی ارزآوری این کشور را تشکیل می‌دهد. بر اساس آمارهای رسمی، در دسامبر ۲۰۲۵ ارزش صادرات کالایی قطر به حدود ۲۶.۹ میلیارد ریال رسید که نزدیک به ۱۵.۵ میلیارد ریال آن مربوط به گازهای نفتی و سایر هیدروکربن‌های گازی بود.بنابراین هر اختلال طولانی در تولید یا انتقال گاز، مستقیماً بر درآمدهای صادراتی، تراز تجاری و منابع مالی دولت قطر اثر می‌گذارد.
رأس‌لفان؛ قلب اقتصادی قطر زیر ضربات جنگ
اهمیت این وابستگی زمانی روشن‌تر می‌شود که به تأسیسات رأس‌لفان نگاه کنیم؛ مجموعه عظیم صنعتی در شمال شرقی قطر که مرکز اصلی فرآوری، مایع‌سازی و صادرات گاز طبیعی این کشور است. بخش بزرگی از ظرفیت تولید LNG قطر در این مجموعه متمرکز شده و بندر آن علاوه بر گاز مایع، محل صادرات میعانات، گاز مایع نفتی، فرآورده‌های نفتی و گوگرد نیز هست.در جریان جنگ ۴۰ روزه آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران، تأسیسات انرژی رأس‌لفان هدف حملات قرار گرفت. طبق اعلام سعد بن شریده الکعبی، وزیر مشاور در امور انرژی قطر و مدیرعامل قطر انرژی، دو واحد از ۱۴ واحد تولید ال‌ان‌جی این مجموعه آسیب دیدند. این دو واحد که قطارهای تولید شماره ۴ و ۶ هستند، مجموعاً ظرفیت تولید سالانه ۱۲.۸ میلیون تن گاز مایع را دارند؛ رقمی معادل حدود ۱۷ درصد ظرفیت صادراتی قطر.الکعبی خسارت ناشی از توقف این ظرفیت را حدود ۲۰ میلیارد دلار در سال برآورد کرده است. به گفته او، تعمیر دو واحد آسیب‌دیده حدود سه سال زمان می‌برد. همچنین تأسیسات گاز به مایعات «پرل» که در همکاری قطر انرژی و شرکت شل فعالیت می‌کند، آسیب دیده و انتظار می‌رود تعمیر آن تا سه‌ماهه نخست سال ۲۰۲۷ به پایان برسد.به این ترتیب، حتی اگر جنگ متوقف و مسیر صادرات باز شود، قطر نمی‌تواند بلافاصله به ظرفیت پیشین خود بازگردد. برآورد وزیر انرژی این کشور نشان می‌دهد تولید کامل از واحدهای سالم می‌تواند حدود یک هفته پس از توافق صلح و در صورت فراهم بودن نفتکش‌ها از سر گرفته شود، اما تا پایان تعمیرات، سقف تولید در حدود ۸۳ درصد سطح پیش از جنگ باقی خواهد ماند.
تنگه هرمز؛ گلوگاه صادراتی که جایگزین ندارد
مشکل قطر فقط آسیب فیزیکی به تأسیسات نیست. تقریباً تمام صادرات ال‌ان‌جی این کشور باید از تنگه هرمز عبور کند؛ مسیری که بر اساس داده‌های آژانس بین‌المللی انرژی، در سال ۲۰۲۵ نزدیک به یک‌پنجم تجارت جهانی گاز طبیعی مایع از آن عبور کرده است.برخلاف برخی کشورهای صادرکننده نفت، قطر مسیر جایگزین عملیاتی برای انتقال گسترده گاز مایع خود به بازارهای جهانی ندارد.خط لوله دلفین، گاز قطر را به امارات و عمان منتقل می‌کند، اما ظرفیت مازاد محدودی دارد و نمی‌تواند جایگزین صادرات عظیم گاز شود. از طرف دیگر، پایانه‌های صادرات ال‌ان‌جی عمان نیز با ظرفیت بالایی فعالیت می‌کنند و امکان جذب حجم بزرگی از گاز قطر را ندارند.به همین دلیل، حتی اگر تولید در رأس‌لفان از سر گرفته شود، بدون امنیت مسیر دریایی، امکان بازگشت درآمدهای صادراتی وجود ندارد.
صادرات قطر از فوریه تا اکتبر؛ سقوط شدید و بازگشت شکننده کشتی‌ها از سپتامبر
بررسی روند صادرات قطر از آغاز جنگ در فوریه تا اکتبر نشان می‌دهد که این کشور در ماه‌های نخست عملاً امکان صادرات منظم گاز را از دست داد.بر اساس محاسبات رویترز، صادرات ال‌ان‌جی قطر در اواخر اوت حدود ۹۶ درصد نسبت به سطح پیش از جنگ کاهش یافته بود.بلومبرگ نیز در گزارشی تفصیلی اعلام کرد صادرات گاز قطر از آوریل تا پایان سپتامبر، در مقایسه با دوره مشابه سال قبل، نزدیک به ۹۰ درصد سقوط کرده است.با این حال، دوحه تلاش کرده از مسیرهای محدود دریایی برای احیای صادرات استفاده کند. طبق گزارش بلومبرگ، نخستین نشانه مهم بازگشت صادرات در سپتامبر ظاهر شد؛ زمانی که نفتکش «المروونه» پس از بارگیری در قطر، از تنگه هرمز عبور کرد و راهی پاکستان شد. پس از آن، کشتی‌های خالی قطری نیز برای بارگیری مجدد وارد خلیج فارس شدند.یکی از ابتکاری‌ترین عملیات‌ها مربوط به نفتکش قدیمی «الریان» بود. این کشتی ۲۹ ساله پس از دریافت تضمین‌های امنیتی از نیروی دریایی آمریکا، در ۱۰ سپتامبر از تنگه هرمز عبور کرد و به بندر صحار عمان رسید. چند روز بعد، نفتکش دیگری به نام «المسحبیه» به آن ملحق شد و محموله ال‌ان‌جی را برای انتقال به چین تحویل گرفت. به این ترتیب، قطر توانست بخشی از محموله‌های خود را با استفاده از روش انتقال کشتی به کشتی به مقصد برساند.
انتقال گاز مایع از کشتی به کشتی بسیار دشوارتر از نفت خام است؛ چون گاز مایع باید حدود منفی ۱۶۲ درجه سانتی‌گراد نگهداری شود و به تجهیزات ویژه، شیلنگ‌های مقاوم به سرمای شدید و خدمه آموزش‌دیده نیاز دارد. بنابراین این روش پرهزینه است و نمی‌تواند به‌سادگی جایگزین شبکه عادی صادرات شود.
قطر دلال گاز شد
قطر برای حفظ مشتریان و جبران بخشی از درآمدهای ازدست‌رفته، علاوه بر تولید و صادرات گاز خود، به خرید گاز از تولیدکنندگان دیگر روی آورده است. سعد الکعبی، مدیرعامل قطر انرژی، گفته این شرکت قراردادهای بلندمدت خرید گاز از آمریکا و دیگر تولیدکنندگان را دنبال می‌کند؛ از جمله قرارداد ۲۰ ساله خرید سالانه ۳ میلیون تن گاز از تأسیسات وودساید در آمریکا و توافق با شینیر انرژی برای خرید سالانه تا ۴ میلیون تن. مجموع این قراردادها به حدود ۷ میلیون تن در سال می‌رسد. قطر با استفاده از توان تجاری و ناوگان حدود ۲۰۰ نفتکش گازبر، گاز خریداری‌شده را در بازارهای مختلف عرضه می‌کند تا از اختلاف قیمت بازار آمریکا و اروپا سود ببرد.با این حال، این راهبرد جایگزین واقعی صادرات ازدست‌رفته قطر نیست. الکعبی هم پذیرفته است گاز خریداری‌شده لزوماً به همان مشتریانی تحویل‌دادنی نیست که پیش‌تر گاز قطری می‌گرفتند؛ چون قراردادها به تأسیسات صادراتی و مقصدهای مشخص وابسته‌اند.در واقع قطر ناچار شده بخشی از فعالیت خود را از تولید و صادرات صرف، به تجارت و واسطه‌گری گاز دیگران گسترش دهد. مهم‌تر اینکه قطر انرژی در اواخر اکتبر اعلام کرد تعلیق تحویل محموله‌های قراردادی به برخی مشتریان، از جمله خریداران آسیایی و شرکت ایتالیایی ادیسون، تا پایان سال ۲۰۲۶ ادامه دارد.
این فشار اقتصادی یکی از دلایل مهم تلاش دیپلماتیک قطر برای جلوگیری از گسترش جنگ است. برای دوحه، تداوم درگیری فقط اختلال در صادرات نیست؛ بلکه خطر آسیب به زیرساخت‌های راهبردی را هم به همراه دارد.رأس‌لفان، میدان گازی شمال، پالایشگاه‌ها و مجموعه صنعتی مسیعید، کارخانه گاز به مایعات پرل و تأسیسات استخراج نفت در میدان‌هایی مانند الشاهین و دخان آسیب به هر یک از این مراکز در هر جنگ احتمالی آتی می‌تواند تولید و صادرات نفت، گاز، میعانات و فرآورده‌های قطر را کاملا مختل کند.از همین رو، دوحه در هفته‌های اخیر نقش میانجی خود میان تهران و واشنگتن را تقویت کرده است.رویترز ۳۰ اکتبر گزارش داد هیأت قطری برای پیشبرد توافق ایران و آمریکا بار دیگر به تهران سفر کرده است.قطر پیش‌تر هم طرحی هفت‌روزه برای اعتمادسازی و پایان جنگ ارائه کرده بود، اما اختلاف بر سر محاصره بنادر ایران، تحریم‌های صادرات نفت و موضوع هسته‌ای همچنان مانع توافق است.