امروزه جمهوری اسلامی ایران، در حوزه های اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی با مسائل و مفاهیم جدید، پیچیده و نسبتاً بی سابقه ای روبروست که از آنها می توان به عنوان مانع، چالش و یا بحران بر سر راه توسعه ملی یاد کرد که این مسائل روی هم رفته، هم ریشه داخلی و هم خارجی دارند. اما آنچه مسلم است دیپلماسی برخی کشورهای غربی نسبت به نظام مقدس جمهوری اسلامی، روند توسعه کشور را از بعد خارجی تنگ تر و کندتر کرده است و همانطور که بر همگان آشکار است نوک تیز پیکان تحریم ها، به طور مشخص اقتصاد ایران را نشانه رفته است. بنابراین در وضعیت فعلی، نظام اسلامی مکلف به نوآوري، ابتكار و نظريهپردازي به منظور تدبیر در شرایط جدید جهت دور زدن تحریم ها می باشد و این خود مصداق استکبار ستیزی و حرکت رو به توسعه است.
مقام معظم رهبری(مدظله العالی)، در سال 1389، دو دليل اساسي تحت عنوان «آمادگي کشور براي جهش» و «فشار اقتصادي دشمنان» را دلایلی ارزیابی کردند که بیش از هر زمان دیگری لزوم طرحو برنامه ریزی جدید نظام را در حوزه اقتصادی، ثابت و ضروری ميکند.(1)
اقتصاد
فرهنگ معین، اقتصاد را از نظر لغوی، میانه نگاه داشتن، به اندازه خرج کردن و تعادل در دخل و خرج تعریف می کند و نیز علم اقتصاد را یکی از شاخه های علوم اجتماعی معرفی می کند که مربوط به کیفیت دخل و خرج و چگونگی روابط مالی افراد جامعه با یکدیگر است و همچنین اصول و قوانینی است که به موجب رعایت آنها، رفاه و سعادت جامعه بشری حاصل می گردد.(2)همچنین اقتصاد دانان غربی(اکونومیست ها)، از علم اقتصاد به عنوان منابع محدود برای تامین نیاز ها و خواسته های نا محدود یاد می کنند. ازدیدگاهقرآنکریم،فعالیتهایاقتصادیوبهرهگیریازمواهبطبیعیبرایتأمینمعاش،میتواندیکعملعبادیومظهریازعبودیتخداوندمتعالباشد. همانطور که آمده است: «هوالّذیجعللکمالارضَذلولاًفامشوافیمناکبهاوکلوامنرزقهوالیهالنشور»؛اوکسیاستکهزمینرارامکرد،برشانههایآنراهبرویدوازروزیهایخداوندبخوریدوبازگشتواجتماعهمهبهسویاوست. (3)
واژه مقاومت برگرفته از فعل ثلاثی "قام" می باشد و به معنای به پا خاستن و پایدار ماندن است. فرهنگ معین، مقاومت را از نظر لغوی، ایستادگی و برابری کردن معرفی می کند و آن را از نظر اصطلاحی در مبادرت به نبرد تدافعی، وضعیتی می داند که فرماندهی آن را موضع مقاومتی معرفی کرده و بر اساس همین موضع مقاومتی با تمام قوای خود مبادرت به نبرد می کند(4). بنابراین معنای غالب مقاومت، ایستادگی و پایداری در برابر چیزیست که توازن را چه از بعد داخلی و چه خارجی بر هم زده باشد.
قرآن کریم همچنین، مقاومت را واجب شرعی و ضروری بشر می داند که نبود آن در زمین منجر به فساد خواهد شد و خداوند متعال، يكتا پرستان پايدار بر توحيد را بشارت به بهشتي مي دهد كه در روز واپسين استقامت ورزان در مسير حق از نعمتهاي آن بهره مند خواهند شد: « ان الذين قالو ربنا الله ثم استقاموا تتنزل عليهم الملائكها لا تخافوا و لا تحزنوا و ابشرو بالجنه التي كنتم توعدون» (5) قرآن کریم مقاومت را در 5 صورت ضروری و واجب شرعی اعلام میکند:
1) گرایش های نفسانی
2) رذایل اخلاقی
3) کجروی و ناهنجاری های اجتماعی
4) حاکم جور
5) تجاوز گران و اشغالگران
بدین ترتیب، موضوع اقتصاد مقاومتی ضرورتی است که باید براساس مورد پنجم یعنی مقاومت در برابر تجاوزگران غربی محقق شود.
حال لازم است به تعریفی از اقتصاد مقاومتی برای روشن شدن مفهوم آن بپردازیم.
اقتصاد مقاومتی چیست؟
این تدبیر اقتصادی که در شرایطی خاص و به منظور عبور از موانع و چالش های اقتصادی پیش روی یک حکومت، معرفی می گردد، راهبردی دانش بنیان، میان مدت، فعالانه و متکی بر توان ملی و مردمی اعضای یک جامعه است که در آن از کلیه امکانات و ظرفیت های موجود و حتی محدود داخلی به همراه دانش فنی دنیا استفاده می شود که با کمک آن نه تنها می توان تهدیدهای تحریم های عرصه بین المللی را تبدیل به فرصت های داخلی کرد، که به روند توسعه و پیشرفت در ابعاد اقتصادی و اجتماعی یک کشور در مدتی تعیین شده، سرعت بخشید.
اقتصاد مقاومتی به عنوان یک نظریه در جایی مطرح می شود که هدف، غلبه بر نیروهای تهدید کننده و تحریم کننده یک نظام باشد و می تواند در راستای کاهش وابستگی ها، تاکید بر مزیت ها و افزایش تولید و توان داخلی با هدف خود اتکایی بهره برداری گردد.لازم بذکر است اولین فردی اقدام به ارائه این مکتب یا آموزه (دکترین) نموده است، مقام معظم رهبری می باشد وقبلاًفاقد پیشینه نظری در ادبیات اقتصادی بین المللیبود.
اقتصاد مقاومتی در کلام مقام معظم رهبری
چندی پیش که مقام معظم رهبری در دیدار با جمعی از کارگزاراننظام و دانشگاهیان، به طرح و بررسی موضوع اقتصاد مقاومتی پرداختند، خاطر نشان کردند که راهکار اقتصاد مقاومتی به منظور مقابله با چالش های پیش روی نظام جمهوری اسلامی است و نیز اقتصاد مقاومتى را اقتصادى معرفی کردند كه هم روند رو به رشد اقتصادى در كشور محفوظ بماند، هم آسيبپذيرىاش كاهش پيدا كند. (6)
ایشان در بیانات خود به شرایط حساس اقتصادی و تاریخی کشورمان اشاره داشتند و این صورت اقتصادی را هم حرکتی از گذرگاه فعلی کشور و هم مقاومتی در برابر کارشکنی دشمنان نظام دانستند که با وجود تحریم ها و فشارهای متعدد اقتصادی، امکان رشد و شکوفایی را برای کشور فراهم خواهد کرد. ایشان همچنین اقتصاد مقاومتی را یکی از راهبردهایی معرفی کردند که به واسطه آن می توان از سد سی ساله تحریم دشمنان عبور کرد.
مهمترین شاخصه های اقتصادی و اجتماعی اقتصاد مقاومتی در کلام مقام معظم رهبری عبارتند از: مردمی کردن اقتصاد، توانمندی بخش خصوصی، کاهش وابستگی به صنعت نفت، مدیریت مصرف، مبارزه با مفاسد اقتصادی، به کار گیری حداکثری ظرفیت بخش های دولتی و خصوصی و نیز وحدت و همبستگی ملی.
مقام معظم رهبری در سال جاری در دیدارهای خود با کارگزاران نظام، دانشجویان و نیز پژوهشگران و مسئولان شرکت های دانش بنیان،بیش از 5 باربه موضوع اقتصاد مقاومتی اشاره داشته اند. در اینجا لازم استپیرامون این موضوع به بیانات صریح و مستقیم ایشان،اشاره کنیم:
1- اينكه ما «اقتصاد مقاومتى» را مطرح كرديم، خب، خود اقتصاد مقاومتى شرایطى دارد، اركانى دارد؛ يكى از بخشهايش همين تكيهى به مردم است؛ همين سياستهاى اصل 44 با تأكيد و اهتمام و دقت و وسواسِ هرچه بيشتر بايد دنبال شود؛ اين جزو كارهاى اساسى شماست.(7)
2- البته اقتصاد مقاومتى فقط جنبهى نفى نيست؛ اينجور نيست كه اقتصاد مقاومتى معنايش حصار كشيدن دور خود و فقط انجام يك كارهاى تدافعى باشد؛ نه، اقتصاد مقاومتى يعنى آن اقتصادى كه به يك ملت امكان ميدهد و اجازه ميدهد كه حتّى در شرایط فشار هم رشد و شكوفایى خودشان را داشته باشند. اين يك فكر است، يك مطالبهى عمومى است.(8)
3- يكى از بخشهاى ما، اقتصاد است و خاصيت اقتصاد در يك چنين شرائطى، اقتصاد مقاومتى است؛ يعنى اقتصادى كه همراه باشد با مقاومت در مقابل كارشكنى دشمن، خباثت دشمن؛ دشمنانى كه ما داريم.(9)
4- . اين كه ما عرض كرديم «اقتصاد مقاومتى»، اين يك شعار نيست؛ اين يك واقعيت است. كشور دارد پيشرفت ميكند. ما افقهاى بسيار بلند و نويدبخشى را در مقابل خودمان مشاهده ميكنيم.(10)
5- به نظر ما طرحهاى «اقتصاد مقاومتى» جواب ميدهد. همين مسئلهى سهميهبندى بنزين كه اشاره كردند، جواب داد. اگر چنانچه بنزين سهميهبندى نميشد، امروز مصرف بنزين ما از صد ميليون ليتر در روز بالاتر ميرفت. توانستند اين را كنترل كنند؛ كه خب، امروز در يك حد خيلى خوبى هست.(11)
مقاومت اقتصادی و اقتصاد مقاومتی
اما «اقتصاد مقاومتی» با «مقاومت اقتصادی» چه تفاوتی دارد؟ با بررسی تاریخ سی و سه ساله نظام جمهوری اسلامی ایران، می توانیم ایستادگی در برابر فشارهای متعدد مالی و اقتصادی قدرتهای استکباری جهان نسبت به کشور را به وضوح درک کنیم. به طوری که از ابتدای شکل گیری انقلاب اسلامی، مقابله نظام سلطه گر با آن آغاز شده و این مقابله علاوه بر عرصه سیاست سایر حوزه های اقتصادی، فرهنگی، امنیتی و غیره را نیز دربرگرفته است. با این حال، ملت ایران هرگز در برابر بازی های متعدد نظام های سلطه گر غربی، لحظه ایدرنگ نکرده و با هدفناکامی استکبار جهانی، دست ازمقاومت برنداشته است.
هگل و فوکویاما دو اندیشمندمشهور نظام سرمایه داری غرب که لیبرال دموکراسی را پایان تاریخ دانسته اند و معتقدند که جهان بهتر از این نظام رابه خود ندیده و نخواهد دید، باید پرسیداین دو نظریه پرداز کاپیتالیست چگونه تصور کرده اند که اقتصاد لیبرالیستی، با ژست های مختلفی که با هدف ضربه به نظام اقتصادی کشور های دیگر به کار می بندد، بهترین نظام بوده و هست؟ آیا تا کنون ملت ما این توطئه ها را خنثی، بی اثر و ناموفق نکرده است؟آیا برنامه های نظام های تجاوزگر غربی که متحدانه سعی در فلج کردن پایه های اقتصادی کشور مان داشته اند، با سرکوب داخلی ملت ما مواجه نشده است؟
پس باید به جد اذعان داشت که تا کنون ملت ایران به جای اینکه دست روی دست بگذارد، مشی مقاومت اقتصادی را درطول حیات نظام انقلاب اسلامیدر پیش گرفته بود و سعی کرد با خود کفایی بیش از 90 درصدی در برخی تولیدات داخلی اعم از تولیدات کشاورزی مانند گندم و نیزتولید بنزین، دارو و...ثمره مقاومت اقتصادی خود را شاهد باشد و به این شکلبه مبارزه با تروریسم مالی غرب بپردازد.نکته اساسی اینجاست که از بعد علمی و عملی، مانع تراشی های مختلف دولت های غربی برای توسعه ملت ایران در عرصه اقتصادی، شامل موانع مالی و تکنولوژیک بوده است که همواره با اشکال توقیف، تخریب، تحریم و کندسازی همراه بوده است.
اما از آنجا که انسان عاقل در برخورد با بن بست به جای توقف سعی دارد راه جدیدی برای برون رفت از مانع پیدا کند، و یا مانع را دور بزند، دیگر وقت آن رسیده است که تدابیر جدیدی برای رویارویی با تحریم های غربی اتخاذ کنیم و این روش، تدبیر اقتصاد مقاومتی است که علاوه بر سال جاری، در سالهای 89 و 90 نیزدر کلام مقام معظم رهبری جلوه گر شد و ایشان هر بار لزوم به کارگیری و چرایی آن را، تشریح و ارزیابی کرده اند.
اما چرا اقتصاد مقاومتی؟ اقتصاد مقاومتي ضمن اینكه مانند مقاومت اقتصادي، راههاي آسيب رسان به اقتصاد را مسدود مي كند، با تهاجمي كردن اقتصاد به جاي تدافعي بودن آن و تنظيم نقشه اي جامع و علمي در مديريت منابع مالي و انساني و مهم تر از همه، بهبود شاخص فضاي كسب و كار كه رهبري بر آن تاكيد ويژه اي دارند، شرايط رقابت پذيري اقتصاد ايران در عرصه هاي جهاني و در برابر شوك هاي اقتصادي غرب را فراهم مي کند.
اقتصاد مقاومتی که اقتصادی همگانی، دائمی و مقدس است و برگرفته از آموزه های ناب اسلام و قرآن و نیز بیانات رهبری است تلاش برای بی اثر کردن هرگونه ضربه مهلک به ساختارهای اقتصادی کشور را دارد و در این مسیر از تکنیک اصلاح رو ساخت ها و روبناها(Superstructures)برای حفظ زیر ساخت ها(Infrastructures) استفاده می کند. به این معنی که جامعه اسلامی باید در مورد برخی روساخت ها مانند کاهش عرضه یک محصول و افزایش تولید و عرضه محصول یا خدمت دیگر تجدید نظر کند یا راهکار دیگری به کار ببندد تا جریان کلان اقتصادی به سوی توسعه هموار شود. به عبارت دیگر، مثلاً سوخت یکی از زیر شاخه های اقتصاد یک کشور است و خودکفایی در آن به عنوان یک شاخص رشد اقتصادی محسوب می شود، حال با توجه به اینکه در سال جاری موفق به خودکفایی صد در صدی در تولید بنزین هواپیماهای سبک و بالگردها در کشور شدیم_هرچند نیاز کشور به این نوع سوخت ناچیز است_می توانیم بگوئیم این تولید، به چرخه کلان توسعه اقتصادی کشور سرعت بیشتری می بخشد یا این خودکفایی، خود یک روساخت اصلاح شده ی علمی است که زیر ساخت را مستحکم می کند.
اقتصاد مقاومتی، اقتصادی مردمی
همانطور که اشاره شد، تاکید کلام رهبری در بحث اقتصاد مقاومتی، به طور جدی بر توان داخلی و مردمی کردن اقتصاد بوده است و لازمه راهبری آن را تکیه و اعتماد دولتمردان به بخش خصوصی می دانند. ایشان در نامگذاری چند ساله اخیر، موضوعات اقتصادی را اساسی ترین محورها قرار داده اند و به ویژه در نامگذاری سال جاری و سال قبل این مسئولیت را متوجه همه بخش ها اعم از دولتی و خصوصی دانسته اند و در موضوع اقتصاد مقاومتی، به عنوان یک رویکرد پراگماتیک، موثرترین و نتیجه بخش ترین مسیر را تکیه بر توان مردمی و ملی توصیه می کنند، یعنی ایشان اصلی ترین نشانه یک حرکت آن هم به شکل اقتصاد مقاومتی را مردمی بودن آن می دانند.
اقتصاد مقاومتی رویکردی جایگزین در کلام رهبری معرفی می شود که هدف از آن بازسازی و احیای اقتصاد داخلی ایران است و در این رهگذر موفقیت حاصل نمی شود مگر اینکه بخش خصوصی و مردمی در کنار بخش دولتی شانه به شانه حرکت کند، زیراسیاستگذاری و اجرای برنامه های اقتصادی کلان معطوف به پايداري در همه سطوح با فرض فشار همه جانبه نظام سلطه گر بر ابعاد متعدد اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی می باشد.
به منظور اجرایی شدن اقتصاد مقاومتی لازم است حداقل به سه سوال پاسخ دهیم: هم اکنون چه هستیم؟ چه باید باشیم؟ و چه کار باید بکنیم؟. در پاسخ به سوال نخست باید گفت که وضعیت کنونی کشور می بایست از نظر اقتصادی به طور همه جانبه بررسی و ارزیابی شود و یکی از لوازم آن اینست که اقتصاد کشور از سردرگمی و عدم برنامه ریزی خارج شود. یعنی موانع داخلی موجود بر سر راه شکوفایی اقتصادی را بازشناسیم. سوال دوم، کمی هنجاری تر و متضمن باید ها و نباید هایی است که توضیح می دهد مثلاً کدام سیاست مالی کجا و به چه علت باید به کار گرفته شود؟ سرمایه های مالی یک کشور را کجا و برای چه باید به کار ببندیم؟ پول باید به کدام مسیر هدایت شود و در کدام بخش بیشتر باید تزریق شود؟ در این مرحله مشخص می شود که سیاست های مالی باید بر سیاست های پولی مقدم شود و اجرایی کردن آن، همان پاسخ سوال آخر خواهد بود که باید چه کار کنیم و چه خط مشی جدیدی به کار ببندیم؟ این مرحله عملیاتی سازی مرحله دوم است. هر کشوری بسته به توان داخلی خود و شناخت فرصت ها و تهدید های خود، باید روش بومی شده خاص خود را اتخاذ نماید. ما در این مرحله امکانات، سرمایه ها و جایگاه خود را بهتر خواهیم شناخت.
انواع اقتصاد مقاومتی
اقتصاد مقاومتی را می توان چهار گونه برشمرد که با ترکیبی از آنها می توان در داخل برای پروژه های ملی استفاده کرد: اقتصاد موازی، اقتصاد ترمیمی، اقتصاد دفاعی و اقتصاد الگو. در تعریف اقتصاد موازی باید گفت، آنچه تا کنون در کشوری به ثمر نشسته است و نتایج مثبتی به بار آورده است، روند آن متوقف یا کند نشود. برای مثال چنانچه راه اندازی پژوهشکده ای خاص در حوزه علوم پزشکی، نتایج علمی چشمگیری به بار آورده است، در حوزه های دیگر هم از توان علمی این پژوهشکده ها بهره برداری شود.
اقتصاد ترمیمی به دنبال مستحکم سازی و آسیب شناسی زیرساخت های اقتصادی یک کشور است تا با شناخت خلا ها، مقاوم سازی انجام دهد و در واقع نواقص را ترمیم کند. یعنی اگر یک سیاست مالی پاسخگوی شرایط کشور نبود، به جای کنارگذاری آن سیاست، خلل هایی که مانع شد تا آن سیاست به درستی اجرایی نشود را بازشناسیم. این نوع اقتصاد مقاومتی، نگاهی به مسیر طی شده می اندازد، نگاهی به گذشته و تعریف مسیر جدید برای حرکت.
اقتصاد دفاعی که بارزترین مشخصه اقتصاد مقاومتی است، بررسی می کند که عرصه بین المللی از چه راهکارهایی و با چه هدفی برای براندازی سیستم اقتصادی یک کشور استفاده می کنند. این استراتژی، ضربه هایی که از محیط خارجی به یک کشور وارد می شود را شناسایی می کند و بررسی می کند که مثلاً صادرات آن کشور از کدام سمت و سو مورد تحریم واقع شده و با چه هدفی و چه پدافندی برای آن باید اتخاذ شود؟
و در نهایت اقتصاد الگو، که بر خلاف سه روش قبلی که پدافندی و کوتاه مدت بودند، روشی کلان و نسبتاً بلند مدت و ایجابی دارد که به نظام جمهوری اسلامی ایران به عنوان یک تمدن اسلامی و ایرانی نگاه می کند که اساساً می بایست در وهله اول، به عنوان الگوی کشورهای اسلامی و در وهله دوم به عنوان الگوی کشورهای در حال توسعه مد نظر قرار بگیرد.
البته همانطور که اشاره رفت، اتخاذ یک یا دو روش در اقتصاد مقاومتی چندان نتیجه بخش نخواهد بود، بلکه با روشی ترکیبی می توان آثار اقتصاد مقاومتی را در عرصه اقتصادی یک کشور و با تکیه بر توان ملی و مردمی آن شاهد بود.
1- http://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=1932#23948
2- فرهنگ فارسی، دکتر محمد معین، جلد 1، ص 322.
3- سوره مبارکه «ملک»، آیه 15.
4- فرهنگ فارسی، دکتر محمد معین، جلد 4، ص 4286.
5- سوره مبارکه «فصلت»، آیه 30.
6- 1-http://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=1932#23948
7- http://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=1932#26367
8- http://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=1932#24284
9- http://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=1932#23958
10- http://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=1932#23957
11- http://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=1932#23951