کارشناسان معتقدند که طرح هوشمندسازی آرد و نان، به جای ساماندهی بازار، اقتصاد نان ملی را نابود کرده است. سه نرخی آرد، قطره‌چکانی سهمیه، کارت‌های صوری، کاهش سهمیه از ۳۰۰ به ۷۰ کیسه، اشتباه فاحش در محاسبات (۴ کیلو کم‌آوری هر کیسه) و ... مشکلاتی است که به اجرای طرح نانینو بر می‌گردد. به باور عضو کمیته استاندارد آرد و نان کشور، تا زمانی که مبنای افزایش سهمیه شفاف نشود تخلفات در نانوایی‌ها خواهد بود.
محمدرضا خواجه‌زفره، عضو کمیته استاندارد آرد و نان کشور و نایب رئیس انجمن علوم و فنون غلات ایران در تحلیل بحران آرد و نان کشور تصریح کرد: «همیشه سه نرخ وجود داشته است: یک نرخ دولتی، یک نرخ نیمه‌دولتی و یک نرخ آزاد. آزاد به این معناست که قانونشان قیمتش آزاد است و این شبهه را در سطح کشور ایجاد می‌کند که چرا چند نرخی است.»
وی با انتقاد از نبود اراده مدیریتی برای یکسان‌سازی نرخ‌ها گفت: «دولت تا این لحظه، در سال‌های گذشته، متأسفانه به خاطر فقدان جرئت، جربزه و جسارت مدیریتی نتوانسته این‌ها را یکی کند. چرا باید در سطح کشور یک آرد دولتی داشته باشیم و یک نیمه‌دولتی؟ اصلاً مفهومی ندارد. این باعث می‌شود شهروند وقتی به مغازه من می‌آید و بعد به مغازه حسن می‌رود، دچار پارادوکس شود و این سوال برایش پیش بیاید که چرا نان این ۱۰ هزار تومان است و آن یکی ۵ هزار تومان. این بی‌تدبیری دولت است.»
سه نرخی آرد؛ از ۳۴ هزار تومان تا ۲.۵ میلیون تومان
خواجه‌زفره با تشریح روند قیمت آرد در سال‌های اخیر و تاثیر آن بر فعالیت نانوایی‌ها گفت: «نرخ آرد تا اول امسال یکی کیسه‌ای ۳۴ هزار تومان و دیگری ۴۴ هزار تومان بود، به نام آرد ۱ و ۲ عرضه می‌شد. آیا دولت نمی‌توانست این ۱۰ هزار تومان تفاوت را حذف کند. حالا نرخ تغییر کرده درواقع به دلیل تشدید تحریم‌ها از سوی آمریکا، آرد آزاد ما نیمه‌آزاد شده، یعنی کیسه آردی که یک‌میلیون و دویست هزار تومان بود، الان شده نیمه‌آزاد.
وی با اشاره به سه نرخی فعلی تصریح کرد: «الان ما یک آرد دولتی داریم حدود ۷۰ هزار تومان، یک آرد با کیسه‌ای یک میلیون و دویست هزار تومانی داریم و یک آرد با کیسه‌ای به قیمت دو و نیم میلیون تومان به بالا که نرخ آزاد است. این شبهه در بعضی جاها وجود دارد که برخی نانوایی‌ها گرانتر بفروشند. ممکن است نانوایی، آرد دولتی‌اش را ببرد در آزاد پز عرضه کند ولی الان آرد مازادی به آنها نمی‌دهند.»
خواجه‌زفره با انتقاد شدید از طرح هوشمندسازی آرد و نان گفت: «این طرح که از سال ۱۴۰۱ اجرا شد باعث بروز مشکلاتی در صنعت نان کشور شده است. آرد را به صورت قطره‌چکانی به نانوایی‌های دولتی می‌دهند و نانوایان دولتی برای اینکه اقتصادشان نابود می‌شود، عموماً می‌روند تخلف می‌کنند، یعنی نانوایی‌های ما ۴۰ تا ۵۰ کارت بانکی مختلف دارند و این کارت‌ها را در کارت‌خوان می‌کشند به صورت صوری تا سهمیه‌شان آردشان زمین نخورد، چون نانینو مبنای مشخصی برای افزایش سهمیه آرد ندارد.»
وی افزود: «چرا مبنای افزایش سهمیه نان در نانینو مشخص نمی‌شود؟ آیا شاخص کیفی است؟ آیا تعداد مشتری مهم است؟ آیا ساعت کار تعیین کننده است؟ آنها می‌گویند اگر مبنا را به نانوا بگوییم، نانوا ما را دور می‌زند. طرحی که بر مبنای پنهان‌کاری در کشور اجرا شود، نتیجه‌اش این است که ۹۰ هزار نانوایی سنتی ما در شرف ورشکستگی و تعطیلی هستند.»
اشتباه فاحش در محاسبات
خواجه‌زفره با اشاره به اشتباه محاسباتی طرح هوشمندسازی تصریح کرد: «از طرفی در محاسبات، یک کیسه آرد به شدت اشتباه کرده‌اند. یک کیسه آرد ۴۰ کیلویی، ۳۶ کیلو آرد مفید دارد؛ ۲ کیلوی آن در کارخانه آرد در فرایند تولید پرت می‌شود و وقتی نم می‌خورد، هر آسیابی اجازه دارد آرد نمه‌اش ۱۴ و دو دهم باشد؛ یعنی در ۱۰۰ کیلو گندم، ۱۴ کیلو نم به آن بزند تا بتواند پوست‌کنی کند. البته نانینو این را انکار می‌کند. بعد هر کیسه‌ای ۴ کیلو آرد کم می‌آورد پس هر کیسه ۴۰ تا‌چون کمتر می‌دهد. با این شرایط مسئول بی‌اطلاع مصاحبه می‌کند و در تلویزیون می‌گوید روزانه ۵۰ میلیون قرص نان در ایران غیب می‌شود؛ یعنی نانوا متخلف است. در صورتی که تخلف و اشتباه، اساساً ناشی از طرح هوشمندسازی است.»
عضو کمیته استاندارد آرد و نان کشور، با انتقاد شدید از دخالت وزارت اقتصاد در حوزه آرد تصریح کرد: «وزارت اقتصاد آمده در کار وزارت جهاد دخالت کرده و باعث نابودی نان ملی و سرزمینی شدند.»
نانینو ضربه مهلک به نان ایران
خواجه‌زفره با تأکید بر اینکه مشکل اصلی نه نانوایان، بلکه خود طرح است، گفت: «آن بخش تخلف اصلاً یک بحث فرعی است؛ اگر هم اتفاق بیفتد، جامعه آماری کوچکی هستند. وجود نانینو ضربه مهلکی به نان ایران زده است. به اعتراف گزارش‌های موجود در گزارش‌های سالیانه JTC یا سازمان غله کشور، طرح هوشمندسازی نه تنها نتوانسته یک کیلو صرفه‌جویی کند، بلکه مصرف آرد ما نسبت به قبل بیشتر شده است، زیرا چهار سال از اجرای این طرح می‌گذرد و از روز اول ما ۴۰ ایراد اساسی به این طرح گرفتیم.»
خواجه‌زفره با تشریح پیامدهای طرح هوشمندسازی تصریح کرد: «در حال حاضر مشکلات مربوط به نام را انداخته گردن اداره غله، اتحادیه، فرمانداری و استانداری، درحالی که مشکلات زیادی در طرح وجود دارد، برای نمونه نانوا پدرش فوت می‌کند، یک هفته تعطیل می‌کند، طبق رویکرد سامانه سهمیه آردش صفر می‌شود و بعد باید یک سال برود و بیاید تا آردش به عدد قبلی برسد. مشکل سامانه اینجاست که از بالا به پایین به بقیه نگاه می‌کنند. هیچ اداره‌ای را قبول ندارند و فقط می‌گویند ما متوجه می‌شویم. همین کارشان باعث شده که هیچ‌یک از اتحادیه‌های کشور این طرح را قبول ندارند، به زور دارند تحمیل می‌کنند و با گزارشات و آمارهای کذب، نمایندگان مجلس و هیئت دولت را فریب می‌دهند.»
خواجه‌زفره با اشاره به آمارسازی طرح هوشمندسازی گفت: «چند ماهی است به دستور رئیس‌جمهور طرح نان زیر مجموعه وزارت کشور رفته، درحالی که معتقدیم این طرح باید حذف شود و اگر مانده به‌خاطر گزارشات غلط و آمارسازی است، مثلاً می‌گویند ما می‌توانیم بفهمیم در ایران چند نفر چند تا نان می‌خورند، همچنین متوجه شدیم که ۵ درصد جامعه ۳۵ درصد نان را مصرف می‌کنند. خب اگر این آمار درسته پس چرا جلوی انحراف مصرف را نمی‌گیریم؟»
خواجه‌زفره با اشاره به منافع پشت پرده طرح هوشمندسازی تصریح کرد: «علت تشدید نابسامانی در حوزه آرد و نان ایران به نظر من اجرای طرح هوشمندسازی است. آیا منافع و پشت پرده‌هایی در این قضیه هست؟ شرکتی با مدیریت یکی از دوستان وزیر اقتصاد دولت قبل امتیاز گرفته و الان دارند از امتیاز استفاده می‌کنند. خودشان می‌گویند هر تراکنشی که نانوایی داشته باشد ۱۲۰ تومان سود دارد.»
راه‌حل جایگزین کاهش سبوس‌گیری است
خواجه‌زفره با ارائه راه‌حل جایگزین تصریح کرد: « ۸۰۰ میلیارد تومان کارت‌خوان چینی برای نانوایی‌ها وارد کردیم، درصورتی اثری در کاهش مصرف نداشت حالا اگر سبوس‌گیری را کاهش می‌دادیم کاهش هزینه نیز داشت. درواقع وقتی سبوس‌گیری کاهش پیدا کند، آرد صنف به صنعت رسوخ پیدا نمی‌کند، چون سبوس دارد؛ تولیدکننده نان فانتزی و ماکارونی آرد سبوس‌دار نمی‌خرد. پس از انتقادات طولانی از شهریور ماه سبوس‌گیری آردها کاهش پیدا کرده که به دلیل کمبود گندم در کشور بوده و با همین توانستند ۵۰۰ هزار تن صرفه‌جویی در آرد ایجاد و کمبود کشور را تا حدودی جبران کنند. قاچاق آرد هم اتوماتیک کاهش می‌یابد، زیرا وقتی سبوس‌گیری کم شد و رنگ نان یک ذره تیره شد، آرد نانوا دیگر برایشان جذابیت ندارد.»
خواجه‌زفره با اشاره به تجربه موفق اصفهان گفت: «در اصفهان توانستیم سال ۱۳۸۰ با اجرای طرح بهینه‌سازی مصرف نان، با دو حرکت نرخ متفاوت برای نان سبوس‌دار یا نان کامل و آموزش هفتگی نانوا در اتحادیه میلیاردها تومان حفظ سرمایه شود. در همین راستا سرانه آرد اصفهانی‌ها را نصف کردیم؛ یعنی سرانه متوسط آرد الان در خوزستان، لرستان، سیستان و بلوچستان و حتی تهران ۱۴ کیلو است، ولی در اصفهان ۷ کیلو است. آیا اصفهانی‌ها کمتر می‌خورند؟ نه، کار کردیم روی کیفیت نان با آموزش و انگیزش، دو حرکت خوب و سرانه را نصف کردیم و ضایعات را هم کم کردیم، بدون اینکه بار مالی روی دوش دولت بگذاریم، بدون اینکه هزینه برای دولت بتراشیم یا پول به جیب یک شرکت بریزیم و رانت درست کنیم و برویم کارت‌خوان چینی وارد کنیم.»
خواجه‌زفره با اشاره به پیش‌بینی خود در اسفند ۱۴۰۱ تصریح کرد: «یک گروه خاص می‌گویند دارند نفع می‌برند به همین دلیل به هیچ صورت اجازه نمی‌دهند این طرح جایگزین اجرا شود.»
کاهش شدید سهمیه آرد نانوایی‌ها
خواجه‌زفره با اشاره به کاهش شدید سهمیه آرد نانوایی‌ها تصریح کرد: «سهمیه متوسط نانوایی که در ماه قبلا ۳۰۰ کیسه بود، شده ۷۰ کیسه. وقتی آرد نانوایی به ۷۰ کیسه می‌رسد یعنی اقتصادش نابود شده، یعنی طرح هوشمندسازی آمده اقتصاد نان ملی ایران را نابود کرده. حالا نانوایی تخلف می‌کند دو مجوز آزادپز و دولتی می‌گیرد تا درآمدش را بالا ببرد یا کارت صوری می‌کشد. درواقع یک درصد جامعه آماری است که ما در رشته خودمان متخلف داریم.»
خواجه‌زفره با اشاره به آمار تخلف در تهران گفت: «در تهران آمار تخلف خیلی زیاد است. دولت از پس کنترل آن برنمی‌آید، به دلیل اینکه اجاره مغازه در تهران زیاد است، هزینه کارگر و دستمزد کارگر در کلان‌شهر تهران بالاست، چون اجاره خانه‌اش زیاد است و هزینه زندگی‌اش زیاد است، مجبور است نرخ نانش را بیشتر بفروشد. وقتی قیمت تمام‌شده یک نان سنگک را دو سه سال پیش درآوردند ۱۰ هزار تومان، دولت ۴ تا ۵ هزار تومان داد؛ یعنی دولت نتوانسته به موقع تدبیر کند که نانوا متخلف نشود. بعد آقای مسئول می‌آید در تلویزیون می‌گوید کل نانوایی ایران دزد و متخلف‌اند.»