به گزارش صراط به نقل از آگاه: قرار بود کالابرگ سپری در برابر هجوم گرانی باشد؛ اعتباری که با افزایش قیمت کالاهای اساسی، قدرت خرید خانوارها را حفظ کند و مانع کوچک‌تر شدن سفره‌ها شود. اکنون اما فاصله میان مبلغ حمایت و هزینه واقعی خرید مواد غذایی به اندازه‌ای افزایش یافته که حتی وعده افزودن ۵۰۰ هزار تومان به اعتبار ماهانه نیز نمی‌تواند آن را به‌طور کامل جبران کند. با این وجود دولت در حالی از افزایش کالابرگ یک میلیون تومانی به یک میلیون و ۵۰۰ هزار تومان برای گروهی از مشمولان خبر داده که قیمت برخی کالاهای ضروری نسبت به ماه‌های پایانی سال گذشته چند برابر شده است. همزمان، فرایند خوداظهاری و بررسی شرایط اقتصادی خانوارها نیز پرسش تازه‌ای را مطرح کرده است: حمایتی که قرار است کاهش قدرت خرید مردم را جبران کند، چرا برای بخشی از دریافت‌کنندگان به عبور از شروط جدید وابسته شده است؟
یک فهرست خرید، دو قیمت متفاوت
برای آنکه فاصله میان اعتبار کالابرگ و هزینه واقعی خوراک ملموس‌تر شود، کافی است قیمت پنج قلم کالای اساسی شامل برنج، روغن، مرغ، گوشت قرمز و تخم‌مرغ را در دو مقطع زمانی مقایسه کنیم؛ آذر ۱۴۰۴، پیش از اجرای تغییرات گسترده در سیاست ارز ترجیحی و مهر ۱۴۰۵ که روزهای پایانی آن را پشت سر می‌گذاریم.
بررسی قیمت‌های گزارش‌شده از بازار در آذر سال گذشته نشان می‌دهد خرید یک کیلوگرم برنج ایرانی، یک بطری ۸۱۰ گرمی روغن، یک کیلوگرم مرغ، ۷۵۰ گرم گوشت منجمد گوساله و یک شانه ۳۰ عددی تخم‌مرغ، در مجموع حدود یک میلیون و ۴۷۴ هزار و ۵۰۰ تومان هزینه داشت. به بیان دیگر، با بودجه یک میلیون و ۵۰۰ هزار تومانی می‌شد این پنج قلم را تهیه کرد و مبلغ اندکی نیز باقی می‌ماند.
اما محاسبه همین فهرست با قیمت‌های گزارش‌شده در مهر امسال، رقمی نزدیک به دو میلیون و ۸۴۰ هزار تومان را نشان می‌دهد. در این مقایسه، قیمت یک کیلوگرم برنج ۴۸۵ هزار تومان، روغن ۸۱۰ گرمی ۴۱۶ هزار تومان، مرغ یک‌کیلویی ۲۵۰ هزار تومان، ۷۵۰ گرم گوشت منجمد گوساله یک میلیون و ۱۵۸ هزار و ۷۵۰ تومان و یک شانه تخم‌مرغ ۵۳۰ هزار تومان در نظر گرفته شده است. بنابراین هزینه این خرید نمونه حدود ۹۲.۶ درصد افزایش یافته و برای تهیه همان اقلام، یک میلیون و ۳۳۹ هزار و ۷۵۰ تومان بیشتر از اعتبار یک میلیون و ۵۰۰ هزار تومانی نیاز است.
البته این محاسبه، مقایسه‌ای نمونه‌ای بر اساس قیمت‌های پایین یا نسبتاً اقتصادی گزارش‌شده از بازار است و لزوماً بالاترین قیمت‌هایی را که مصرف‌کنندگان در فروشگاه‌ها با آن روبه‌رو می‌شوند، منعکس نمی‌کند. تفاوت برند، کیفیت، محل عرضه و نوع بسته‌بندی نیز می‌تواند هزینه نهایی را تغییر دهد. همچنین یک میلیون و ۵۰۰ هزار تومان در آذر سال گذشته صرفاً بودجه فرضی مقایسه قدرت خرید است، نه مبلغ کالابرگ پرداخت‌شده در آن مقطع.
نکته مهم‌تر اینکه محاسبات یادشده با فرض برخورداری کامل فرد از افزایش ۵۰۰ هزار تومانی انجام شده است؛ فرضی که درباره همه خانوارها صدق نمی‌کند. بخشی از جمعیت تنها اعتبار پایه یک میلیون تومانی را دریافت می‌کنند. بنابراین فاصله میان قدرت خرید و هزینه کالاهای ضروری برای این خانوارها می‌تواند بیشتر باشد.
سهم ۲۷ درصدی کالابرگ ۵/۱ میلیون تومانی از سفره خانوار
افزایش هزینه سبد نمونه تنها یکی از نشانه‌های فشار تورم بر سفره خانوارهاست. بر اساس تازه‌ترین آمار منتشرشده مرکز آمار ایران درباره شهریور ۱۴۰۵، تورم نقطه‌به‌نقطه گروه خوراکی‌ها، آشامیدنی‌ها و دخانیات به ۱۲۱.۸ درصد رسیده است؛ به این معنا که سطح قیمت‌های این گروه در مقایسه با شهریور سال گذشته بیش از دو برابر شده است. تورم سالانه کل کشور نیز در پایان شهریور به ۷۳.۶ درصد رسیده است.
در میان کالاهای خوراکی، روغن از اقلامی است که افزایش قیمت چشمگیری را تجربه کرده است. داده‌های منتشرشده نشان می‌دهد رشد قیمت در برخی گروه‌های غذایی به‌مراتب بیشتر از متوسط تورم بوده و همین مسئله فشار مضاعفی بر خانوارهایی وارد کرده که بخش قابل‌توجهی از درآمد خود را صرف تأمین خوراک می‌کنند. محاسبات مبتنی بر متوسط قیمت‌های مرکز آمار و مقادیر مبنای مصرف ۱۱ قلم کالای مشمول کالابرگ نیز نشان می‌دهد هزینه تهیه این سبد در شهریور امسال برای هر نفر از پنج میلیون و ۶۰۲ هزار تومان عبور کرده است. این رقم برای یک خانوار سه‌نفره، با فرض مقادیر مصرف یکسان برای هر عضو، به بیش از ۱۶ میلیون و ۸۰۰ هزار تومان می‌رسد. اعتبار پایه یک میلیون تومانی کمتر از ۱۸ درصد هزینه این سبد را پوشش می‌دهد و حتی با افزایش آن به یک میلیون و ۵۰۰ هزار تومان، سهم پوشش به حدود ۲۷ درصد می‌رسد.
البته این سبد آماری با فهرست خرید پنج‌قلمی گزارش متفاوت است؛ اولی بر اساس مقادیر مشخص ۱۱ کالای اساسی محاسبه شده و دومی صرفاً نمونه‌ای برای نمایش تغییر قدرت خرید است. با این حال، نتیجه هر دو مقایسه یکسان است: رشد اعتبار حمایتی از افزایش هزینه مواد غذایی عقب مانده است.
از آجرهای خانه نمی‌توان نان خرید
در چنین شرایطی، دولت افزایش ۵۰۰ هزار تومانی اعتبار کالابرگ را با هدف حمایت بیشتر از خانوارهای کم‌درآمد در دستور کار قرار داده است. بر اساس اعلام سازمان هدفمندسازی یارانه‌ها، حدود ۱۸ میلیون و ۳۰۰ هزار سرپرست خانوار، معادل بیش از ۴۰ میلیون نفر، برای بررسی شرایط دریافت اعتبار افزوده شناسایی شده‌اند. با این حال، شناسایی اولیه یا دریافت پیامک به معنای تأیید قطعی افزایش اعتبار نیست.
در مرحله نخست، اعتبار حدود ۱۱ میلیون نفر از افراد تحت پوشش کمیته امداد و سازمان بهزیستی افزایش یافت. برای سایر گروه‌ها، اطلاعات مربوط به درآمد، دارایی و شرایط اجتماعی خانوار مبنای ارزیابی قرار گرفته است. نداشتن مسکن و خودرو، درآمد پایین، وضعیت درمانی اعضای خانواده و برخورداری از حمایت نهادهای حمایتی از جمله شاخص‌هایی است که در بررسی درخواست‌ها مورد توجه قرار دارد. در این میان، خانوارهای فاقد ملک و خودرو با مجموع درآمد ماهانه کمتر از ۲۰میلیون تومان نیز از گروه‌های مورد بررسی معرفی شده‌اند. با این حال، وضعیت مالی همه خانوارها را نمی‌توان تنها با چند شاخص سنجید. داشتن خانه‌ای کوچک یا خودرویی فرسوده الزاماً به معنای برخورداری اقتصادی نیست و ممکن است خانواده‌ای با وجود مالکیت چنین دارایی‌هایی، در تامین هزینه‌های روزمره با دشواری جدی مواجه باشد. خانه‌ای که خانواده در آن زندگی می‌کند، دارایی نقدشونده‌ای نیست که بتوان آجرهایش را برای تامین سفره روزانه فروخت.
حمایت بیشتر، پشت درهای خوداظهاری
البته فرآیند تازه خوداظهاری نیز با انتقادهایی همراه شد. پس از ارسال پیامک برای گروهی از سرپرستان خانوار، متقاضیان برای ثبت اطلاعات خود به پنجره ملی خدمات دولت هوشمند هدایت شدند؛ اما اختلال سامانه، محدودیت زمانی و ابهام در برخی پرسش‌ها، روند ثبت درخواست را با مشکل مواجه کرد. مسئولان، اختلال شبکه‌ای را از دلایل بروز مشکل اعلام کردند و مراجعه به دفاتر پیشخوان دولت نیز به‌عنوان مسیر جایگزین مطرح شد.
این مشکلات در حالی رخ داد که پیش‌تر نیز موضوع احراز اقامت برخی دریافت‌کنندگان یارانه و کالابرگ، موجب توقف موقت پرداخت برای تعدادی از خانوارها شده بود. هرچند مسئولان وعده داده بودند پس از احراز شرایط، معوقات پرداخت شود، تکرار فرایندهای شناسایی و ثبت اطلاعات، نگرانی درباره دسترسی گروه‌های کم‌درآمد به حمایت معیشتی را افزایش داده است.
البته مسئولان تأکید کرده‌اند خوداظهاری نکردن به معنای قطع خودکار اعتبار پایه کالابرگ نیست و خانوارهای مشمول، همچنان اعتبار یک میلیون تومانی خود را دریافت می‌کنند. با این حال، دسترسی به افزایش اعتبار برای بخشی از خانوارها به بررسی و تایید شرایط وابسته است.
سفره مردم منتظر تایید نمی‌ماند
هدفمند کردن حمایت‌های معیشتی و اختصاص منابع بیشتر به خانوارهای نیازمند، از منظر مدیریت منابع عمومی قابل دفاع است؛ اما مسئله زمانی پیچیده می‌شود که همزمان با سخت‌تر شدن شرایط برخورداری از حمایت، قدرت خرید آن نیز کاهش یافته باشد. اگر قرار است کالابرگ نقش موثری در حفظ امنیت غذایی خانوارها داشته باشد، افزایش اعتبار آن باید با تغییر واقعی قیمت کالاهای اساسی ارتباطی روشن و مستمر داشته باشد. در غیر این صورت، حتی افزایش‌های مقطعی نیز پس از چند ماه زیر فشار تورم اثر خود را از دست می‌دهند.
اکنون پرسش اصلی صرفاً این نیست که چه کسانی مشمول ۵۰۰ هزار تومان اعتبار بیشتر می‌شوند؛ مسئله مهم‌تر آن است که این اعتبار، حتی در صورت پرداخت کامل، چه میزان از هزینه واقعی خوراک خانوار را تامین می‌کند. وقتی هزینه یک فهرست خرید پنج‌قلمی از کمتر از یک میلیون و ۵۰۰ هزار تومان به نزدیک سه میلیون تومان رسیده، افزایش ۵۰۰ هزار تومانی کالابرگ بیش از آنکه جبران کامل گرانی باشد، تنها بخشی از شکاف ایجادشده در قدرت خرید را پر می‌کند. شکافی که با گذشت زمان و تداوم افزایش قیمت‌ها، ممکن است عمیق‌تر شود.