متن حدیث شریف :
حضرت رسول صلوات الله علیه و آله فرمودند:
عدلُ ساعةٍ خيرٌ مِن عِبادةِ سَنةٍ؛ يك ساعت عدالت از يك سال عبادت بهتر است.
توضیح مختصر:
چنانکه إبن أثیر در کتاب النهاية في غريب الحديث و الأثر می گوید: «ساعة» در این دسته از روایات نه به معنای یک بیست و چهارم از شبانه روز بلکه به معنای جزء قلیلی از شب و روز می باشد.
از سیاق این حدیث و اینکه عدل و عبادة، قسیم یکدیگر قرار گرفته اند، استفاده می شود که منظور از عبادة در این حدیث شریف، عبادات شخصی مثل نماز و روزه و تلاوت قرآن و... می باشد زیرا برقراری عدل در جامعه، خود از مصادیق عبادات می باشد زیرا عبادت بر دو قسم است:
- عبادات فردی مثل نماز و روزه و خمس وزکات و غیره؛
- عبادات اجتماعی مثل جهاد، امر به معروف، نهی از منکر، تعلّم و عدالت گستری وغیره
به عبارت دیگر عدل بر دو قسم است:
- عدل فقهی؛ یعنی رعایت کامل حرام و حلال الهی در همه شئون زندگی که در مقابل آن، کلمه فسق قرار دارد؛
- عدل کلامی؛ یعنی "وَضعُ کُلّ شَیءٍ فِی مَوضِعِهِ و إعطاء کُلّ ذی حقٍ حَقَّه"؛ قرار دادن هر چیزی در جای خودش و عطا کردن حق هر صاحب حقّی به خودش، که در اصطلاح به آن حَسَن هم می گویند و در مقابل آن کلمه «قبیح» قرار دارد.
منظور از عدل در این حدیث، عدلِ به معنای کلامی آن می باشد که در زمره عبادات اجتماعی قرار دارد بنابراین بیان، ترجمه حدیث نبیّ مکرّم اسلام صلّی الله علیه و آله این گونه خواهد بود که:
عبادت نمودن خداوند سُبحان، با اجرای عدالت، که در زمره عبادات اجتماعی می باشد هر چند برای لحظاتی کوتاه، از عبادت یک ساله ای که فقط جنبه شخصی داشته باشد برتر است.
هرگاه کلمه عدل وصف رفتار و اعمال انسان باشد مثل آنجا که می گویند رفتارِ عادلانه، منظور از عدل، عدل کلامی می باشد ولی اگر کلمه عدل، صفت انسان قرار گرفت مثل اینکه بگوید: حسنِ عادل، هر دو احتمال متصوّر است هم شامل عدل فقهی می شود و هم شامل عدل کلامی می گردد.
کلمه دیگری که به لحاظ معنایی با عدل کلامی بسیار نزدیک است کلمه «قسط» می باشد خداوند در آیه ۲۵ سوره حدید می فرماید: لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالْبَيِّناتِ وَ أَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْكِتابَ وَ الْميزانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْط؛ خداوند در این آیه فلسفه ارسال رُسل را اقامه عدل و قسط معرِفی می نماید.
پس نتیجه می گیریم که نشانه صحّت و میوه عبادات فردی در اقامه عدالت متبلور است بنابراین اگر عبادات فردی به عدالت گستری در جامعه منجر نگردد در صحّت آن عبادات تردید وارد است.
در غالب موارد، اجرای عدالت، با منافع دنیوی فرد در تزاحم و تضاد می باشد مثلاً کارفرمای عادل، باید از منفعت خود صرف نظر کند تا بتواند با اجرای عدالت، حقوق کارگران خویش را پرداخت نماید؛ بر همین اساس اجرای عدالت و اقامه آن، کار ساده ای نیست بلکه پشتوانه اعتقادی و عملی زیادی را می طلبد تا بتواند در مقابل نفس سرکش، که او را با روش های مختلف از اجرای عدالت منع می کند ایستادگی نماید.
خداوند در آیه ۸ سوره مائده می فرماید: "لا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلى أَلاَّ تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى" البتّه نبايد دشمنىِ گروهى شما را بر آن دارد كه عدالت نكنيد. عدالت كنيد كه آن به تقوا نزديكتر است.
همچنین خداوند در آیه ۱۳۵ سوره نساء می فرماید: "يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامينَ بِالْقِسْطِ شُهَداءَ لِلَّهِ وَ لَوْ عَلى أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوالِدَيْنِ وَ الْأَقْرَبين"؛ اى كسانى كه ايمان آورده ايد، پيوسته به عدالت قيام كنيد و براى خدا گواهى دهيد، هر چند به زيان خودتان يا [به زيان] پدر و مادر و خويشاوندان [شما] باشد.
پس مؤمن با اتّکاء به پشتوانه اعتقادی قوی که از طریق انجام عبادات فردی مثل نماز و روزه، کسب نموده است به اقامه قسط و اجرای عدالت می پردازد عدالتی که ذرّه ای از آن، از عبادات مستحبّی یک ساله ارزشمند تر است.
ائمه معصومین علیهم السلام همّت والایی را برای معرفی مصادیق عدالت اجتماعی به کار بسته اند که دو نمونه آن از کتاب محاسن برقی صفحه ۹۸ ذکر می گردد:
- قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وآله: مَا آمَنَ بِي مَنْ أَمْسَى شَبْعَاناً [شَبْعَانَ] وَ أَمْسَى جَارُهُ جَائِعا؛ نبی مکرم اسلام صلی الله علیه و آله می فرمایند: کسی که شب کند در حالی که شکمش سیر باشد ولی همسایه او گرسنه باشد به من ایمان نیاورده است و مسلمان نیست.
- قَالَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ ع مَنْ كَانَ عِنْدَهُ فَضْلُ ثَوْبٍ فَعَلِمَ أَنَّهُ بِحَضْرَتِهِ مُؤْمِنٌ يَحْتَاجُ إِلَيْهِ فَلَمْ يَدْفَعْهُ إِلَيْهِ أَكَبَّهُ اللَّهُ فِي النَّارِ عَلَى مَنْخِرَيْه؛ امام سجاد علیه السلام می فرمایند: کسی که لباس اضافه ای داشته باشد و بداند که مؤمنی در اطراف او، به آن محتاج است امّا آن را به او ندهد خداوند او را در قیامت از روی صورت با دماغ به آتش می اندازد.