سرویس سیاسی "صراط" - پس از پایان جنگ جهانی دوم، بسیاری از كشورهای جهان در برابر این پرسش قرار گرفتند كه با وجود آن كه در آغاز، ادامه و پایان جنگ تمایلی یا نقشی آگاهانه نداشتهاند، علت تحمیل آن همه تلفات و خسارات سنگین بر آنها چه بوده است؟ برخی از كشورها، پاسخ این پرسش را در وابستگی و انقیاد نظامی خواسته یا ناخواسته به سردمداران جنگ چه در جبهه دول محور و چه در جبهه متفقین یافتند و آنان كه طعم تلخ دو جنگ جهانی را بیشتر چشیده بودند، به منظور گریز از جنگی دیگر، عدم وابستگی نظامی به قدرتهای بزرگ و بی طرفی در مناقشات جهانی را مبنای سیاست خود قرار داده و به شكوفایی اندیشهای پرداختند كه بعدها به «عدم تعهد» شهرت یافت.
جنبش عدم تعهد که در سال 1961 میلادی برابر با 1340 خورشیدی در اوج جنگ سرد و نظام دو قطبی بنیان گذاشته شد، به جریانی گفته میشود كه توسط تعدادی از كشورها كه عضو دو پیمان نظامی اصلی (ناتو و ورشو) و نیز پیمانهای منطقهای نظامی مانند سنتو و سیتو نبودند و در سیاست خارجی از سیاست عدم تعهد یا سیاست مستقل از دو بلوك شرق و غرب پیروی میكردند.
زمینههای شكل گیری جنبش عدم تعهد
بسیاری از انگارههای عدم تعهد، از سنتهای باستانی برخی از كشورهای جهان سوم سرچشمه میگرفت؛ مثلاً در هند، تفكرات مزبور از دو جریان سرشار اندیشه فلسفی، یعنی جنبههای اثبات گرایی فلسفی «كاتیلیا» و فلسفههای اخلاقی «بودا» و «شوكا» سیراب شده بود. مزید بر این، برخی از اصول همزیستی مسالمت آمیز میان دولتها مانند «پانچاشیلا»، الهامبخش نهضت مزبور شد.
یكی دیگر از زمینههای شكل گیری جنبش عدم تعهد، كنفرانس كشورهای آسیایی و آفریقایی بود كه در سال 1955 در شهر باندونگ اندونزی برگزار شد، این كنفرانس یك اجتماع جهان سومی به شمار میرفت كه برای نخستین بار كشورهای نوخواسته آسیایی و آفریقایی را گرد هم میآورد. این كنفرانس مقدمهای بر شكل گیری نهضت عدم تعهد بود كه در آن 29 كشور با جمعیتی بالغ بر یك میلیارد و صد و پنجاه میلیون نفر شركت داشتند. رهبری كنفرانس مزبور را نهرو - نخست وزیر وقت هند- بر عهده داشت.
در طول كنفرانس، دو جبهه متشكل از كشورهای مختلف به وجود آمد كه گروه نخست از هند و اندونزی پیروی میكرد و طرفدار استعمار زدایی بود در حالی كه جناح دیگر از كشورهایی چون پاكستان، سیلان، تركیه و عراق تشكیل شده بود و موضع مخالف با كمونیسم اختیار كرده بود. سرانجام با كوششهای نهرو، هر دو جبهه در یك گروه فراگیر علیه استعمار و استثمار از نوع غربی یا شرقی متحد شدند. بدین طریق نطفه نهضت عدم تعهد در 1955 در باندونگ بسته شد و در 1961 در بلگراد به صورت یك جریان گسترده جهان سومی عینیت یافت.
جنبش عدم تعهد نیز همچون جنبشهای دیگر از شخصیت افراد و رهبران برخی از كشورها تأثیر پذیرفته است. در رأس این شخصیتها مارشال تیتو رهبر یوگسلاوی، جواهر لعل نهرو نخست وزیر هند، جمال عبدالناصر رهبر مصر و احمد سوكارنو رئیس جمهور اندونزی قرار دارند
بنیان گذاران جنبش عدم تعهد
جنبش عدم تعهد نیز همچون جنبشهای دیگر از شخصیت افراد و رهبران برخی از كشورها تأثیر پذیرفته است ، در رأس این شخصیتها مارشال تیتو رهبر یوگسلاوی، جواهر لعل نهرو نخست وزیر هند، جمال عبدالناصر رهبر مصر و احمد سوكارنو رئیس جمهور اندونزی قرار دارند.
بررسی شرح حال این چهار شخصیت و تشریح اوضاع سیاسی كشورهای هند، اندونزی، مصر و یوگسلاوی در دهه 1950، این نتیجه را به دست میدهد كه كشورهای مزبور و رهبران آنها كه همگی در استقلال كشورهای خود و رهایی از یوغ استعمار و نفوذ اجنبی نقش تاریخی بر عهده داشتهاند، از وجوه مشابهی برخوردار بودهاند كه عبارتند از:
-هر چهار كشور دوران سخت و طولانی تحت استعمار بودن، استیلا و تفوق كشور قویتر و زور مدار را گذراندهاند و مبارزه آنان برای استقلال، عدم وابستگی و عدم تعهد بجا و بحق بوده است.
- هم رهبران چهار كشور از نخستین رهبران سیاسی كشورهای خود پس از استقلال و رهایی از استعمار بودهاند، هم آنها نه تنها در جنگ های ضد استعماری و ضد امپریالیستی فعالانه شركت كردهاند، بلكه رهبری این جنگها را نیز بر عهده داشتهاند.
- سالهای 1950 تا 1955 برای هر چهار كشور نقطه عطفی در مبارزات سیاسی بوده است.
- در سال 1954 (كنفرانس كلمبو)، نهرو نخست وزیر هند است و سوكارنو در نخستین انتخابات پس از استقلال به عنوان اولین رئیسجمهور اندونزی برگزیده شده است. عبدالناصر به ریاستجمهوری مصر انتخاب شده و تیتو، رهبر جمهوری خلق یوگسلاوی است كه هر چهار نفر در سال 1955 در كنفرانس باندونگ شركت میكنند .
اهداف و اصول استراتژی جنبش عدم تعهد
از مجموعه كنفرانسهایی كه جنبش تاكنون برگزار كرده، میتوان موارد زیر را به عنوان اصول استراتژی عدم تعهد استخراج كرد:
- احترام به حاكمیت و تمامیت ارضی كشورها،- كاهش تشنجات و تضادهای موجود در روابط بین المللی ناشی از تقسیم جهان به دو بلوك شرق و غرب،- مخالفت با شركت در اتحادیههای نظامی و خودداری از واگذاری پایگاههای نظامی به بلوكها،- پشتیبانی از منشور ملل متحد و نیز اصول مسلم حقوق بینالملل،- خود مختاری تمامی ملل جهان و آزادی تمامی سرزمینهای تحت استعمار،-همكاری مثبت بین المللی،-حل مسالمتآمیز اختلافها از طرق سیاسی و روشهای دوستانه و عدم توسل به زور،- مبارزه با نژادپرستی، استعمار و امپریالیسم در تمامی اشكال آن،- لزوم خلع سلاح از طریق نظارتهای بین المللی و امضای قرارداد خلع سلاح توسط دولتهای بزرگ،- عدم مداخله در امور داخلی سایر كشورها،- ایجاد سنتزی از ناسیونالیسم و اتترناسیونالیسم به منظور گسترش روابط میان كشورهای جهان سوم،- مبارزه با توسعه نیافتگی اعم از اقتصادی و سیاسی،- سیاست ناپیوستگی.
اعضاء و تعداد اجلاسهای جنبش عدم تعهد
هم اكنون 120 كشور جهان و از جمله ایران كه تقریباً بیش از دو سوم اعضای سازمان ملل متحد را تشكیل میدهند، عضو جنبش عدم تعهد میباشند. از مجموع اعضای جنبش عدم تعهد، 53 كشور از قاره آفریقا، 38 كشور از قاره آسیا، 26 كشور از آمریكای لاتین و یك كشور از اروپا (بلاروس) عضو رسمی جنبش هستند و هائیتی و سنتكیسونوبس دو عضو جدید این جنبش هستند كه در اجلاس سران عدم تعهد در هاوانا به آن پیوستند؛ 150 كشور و 7 سازمان بین المللی نیز عضو ناظر جنبش عدم تعهد هستند.
غیر متعهدها دارای اساسنامه مدون و یا یك مقر دائمی نیستند. تصمیمات اصلی نیز در اجلاس سران كشورهای عضو این جنبش اتخاذ میشوند. اجلاس سران غیرمتعهدها هر سه سال یكبار برگزار میشود، سمت ریاست جنبش عدم تعهد نیز هر دوره به كشور میزبان اجلاس سران واگذار میشود.
ایران و جنبش عدم تعهد
ایران که به دلیل عضویت در پیمان نظامی مرکزی سنتو از عضویت در این جنبش محروم مانده بود در سال ۱۹۷۹ پس از پبروزی انقلاب به جنبش عدم تعهد پیوست. در سالهای اولیه حیات جنبش ایرانیان نام آن را به "جنبش ناوابستگان" ترجمه کردند. اما به دلیل عدم اقبال عمومی نام "غیرمتعهدان" مصطلح گردید.
ایران بعد از پیوستن به جنبش در اجلاس سران ۱۹۷۹ در هاوانا و از آن به بعد در همه نشستهای مختلف این جنبش حضور داشتهاست. لغو برگزاری هفتمین اجلاس سران در بغداد به دلیل تجاوز نظامی عراق به ایران و انتقال این اجلاس به دهلی نو از مهمترین رویدادهای جنبش به حساب میآید و قرار است شانزدهمین اجلاس سران کشورهای غیر متعهد ۹ و ۱۰ شهریور ۱۳۹۱ (۳۰ و ۳۱ آگوست ۲۰۱۲) در تهران برگزار شود.
شانزدهمین اجلاس سران عدم تعهد از فردا در تهران کار خود را آغاز می کند و این در حالی است که تا کنون حضور سران 51 کشور در این اجلاس قطعی شده است.
قرار است سطح کارشناسی این اجلاس در روزهای 5 و6 شهریور ماه، سطح وزیران خارجه در روزهای 7 و8 شهریور ماه و سران نیز در روزهای 9و10 شهریور ماه برگزار شود.
بر اساس اعلام مقامات برگزار کننده اجلاس جنبش عدم تعهد در تهران تا کنون 51 کشور اعلام آمادگی کرده اند که در سطح سران در شانزدهمین اجلاس عدم تعهد شرکت کنند و باقی کشورهای نیز در سطوح مختلف وزیران خارجه ، معاونان وزیر خارجه و کارشناسان در این اجلاس حضور خواهند یافت.
نشست کارشناسان و وزیران خارجه شرکت کننده در این اجلاس در مرکز همایشهای بین المللی سازمان صداوسیما برگزار می شود و اجلاس سران کشورها در ساختمان اجلاس سران برگزار خواهد شد.
در این اجلاس حدود 20 سازمان بین المللی شرکت می کنند و مهمانانی نیز از کشور های غیر عضو جنبش حضور خواهند داشت.
گفته میشود تا کنون برای حضور 7 هزار نفر در تهران امکانات در نظر گرفته شده است و حدود 150 هیأت برای شرکت در این اجلاس اعلام آمادگی کردهاند.
مرگ بر مزدور انگلیس