به گزارش صراط به نقل از فارس؛ متانول یکی از مهمترین محصولات صنعت پتروشیمی ایران است، اما بخش قابلتوجهی از تولید آن بدون ورود به زنجیرههای پاییندستی صادر میشود. در این الگو، ایران خوراک و محصول پایه را عرضه میکند، درحالیکه بخش بزرگتری از ارزش افزوده در کشورهایی ایجاد میشود که متانول را به الفین، پلیمر و محصولات نهایی تبدیل میکنند.گزارش مرکز پژوهشهای مجلس درباره ظرفیت همکاری راهبردی صنعت پتروشیمی ایران و چین، احداث واحدهای تبدیل متانول به الفین یا MTO را یکی از محورهای اصلی همکاری دو کشور معرفی کرده است. براساس این پیشنهاد، سرمایه و فناوری چین با متانول و ظرفیتهای صنعتی ایران ترکیب میشود تا محصولاتی تولید شوند که هم در بازار داخلی کاربرد دارند و هم امکان صادرات آنها به غرب آسیا، آفریقا و اروپا وجود دارد.
متانول؛ مزیت بزرگ با ارزش افزوده محدود
توسعه واحدهای متانولی در ایران بر پایه دسترسی به منابع گسترده گاز طبیعی انجام شده است. این مزیت باعث شده ایران بتواند حجم قابلتوجهی متانول تولید کند، اما توسعه صنایع پاییندستی همزمان با افزایش ظرفیت تولید محصول پایه پیش نرفته است. در نتیجه، بخش مهمی از متانول کشور مستقیماً صادر میشود.صادرات متانول برای کشور درآمد ارزی ایجاد میکند، اما ارزش اقتصادی آن با تولید الفین، پلیمر و محصولات نهایی قابل مقایسه نیست. هرچه محصول در مراحل ابتدایی زنجیره صادر شود، سهم ایران از اشتغال صنعتی، فناوری، بازار نهایی و ارزش افزوده کمتر خواهد بود. به همین دلیل، مسئله اصلی توقف صادرات متانول نیست، بلکه تغییر تدریجی ترکیب صادرات از ماده پایه به محصولات پیچیدهتر است.
چگونه متانول وارد زنجیره پلیمر میشود؟
فناوری MTO یا «تبدیل متانول به الفین» امکان تولید اتیلن و پروپیلن از متانول را فراهم میکند. اتیلن و پروپیلن مواد اولیه تعداد زیادی از محصولات پتروشیمی و پلیمری هستند و ورود به این مرحله، متانول را از یک محصول صادراتی نهایی به خوراک یک زنجیره صنعتی گسترده تبدیل میکند.در مرحله بعد، الفینهای تولیدشده میتوانند به پلیاتیلن، پلیپروپیلن و دیگر محصولات پاییندستی تبدیل شوند. این مواد نیز خوراک صنایع بستهبندی، خودرو، لوازم خانگی، ساختمان، تجهیزات پزشکی، نساجی و صدها محصول مصرفی و صنعتی هستند. بنابراین، احداث واحد MTO فقط به معنای تولید یک محصول جدید نیست؛ بلکه میتواند مجموعهای از صنایع تکمیلی را در امتداد خود فعال کند.
چرا همکاری با چین اهمیت دارد؟
چین از مهمترین مصرفکنندگان متانول جهان و یکی از کشورهای دارای تجربه صنعتی در احداث و بهرهبرداری از واحدهای MTO است. از طرف دیگر، بخش عمده متانول مازاد ایران به بازار چین صادر میشود. بنابراین، زیرساخت اولیه همکاری میان دو کشور از قبل وجود دارد، اما این رابطه میتواند از فروش متانول به مشارکت در تولید الفین و پلیمر ارتقا یابد.در این الگو، ایران متانول، انرژی، زمین، نیروی انسانی و زیرساختهای صنعتی را فراهم میکند و طرف چینی میتواند سرمایه، فناوری، تجهیزات، کاتالیست و بازار صادراتی را وارد پروژه کند.مزیت این همکاری برای چین نیز دسترسی به خوراک و تولید محصولات در نقطهای نزدیکتر به بازارهای غربی است.گزارش مرکز پژوهشهای مجلس نشان میدهد چین سالانه حدود ۳۷ میلیارد دلار محصولات شیمیایی به اروپا، ۱۳ میلیارد دلار به غرب آسیا و ۱۳ میلیارد دلار به آفریقا صادر میکند. تولید بخشی از این محصولات در ایران میتواند هزینه حمل را کاهش دهد و ایران را وارد بازار ۶۳ میلیارد دلاری محصولات صادراتی چین در غرب خود کند.
سه گام برای تکمیل زنجیره متانول
در گام نخست، باید واحدهای تبدیل متانول به الفین با مشارکت شرکتهای ایرانی و چینی ایجاد شوند. هدف در این مرحله، تبدیل بخشی از متانول مازاد به اتیلن و پروپیلن و حفظ بازارهای موجود محصولات پلیمری ایران است. انتخاب محل پروژه نیز باید با توجه به دسترسی به متانول، آب، انرژی، بنادر و شبکه حملونقل انجام شود.در گام دوم، الفین تولیدشده باید به توسعه زنجیرههای پاییندستی اتیلن و پروپیلن اختصاص یابد. گزارش مرکز پژوهشها پیشنهاد میکند تولید محصولاتی در اولویت قرار گیرد که چین اکنون به شرکتهای تحت مالکیت خود یا سایر خریداران در اروپا، آفریقا و غرب آسیا صادر میکند. به این ترتیب، بازار محصول پیش از اجرای کامل طرح شناسایی میشود.گام سوم، گسترش صنایع تکمیلی و کارخانهای است. در این مرحله، پلیمرها به کالاهای نهایی مانند قطعات صنعتی، تجهیزات ساختمانی، محصولات بستهبندی و مواد مورد استفاده در صنایع مختلف تبدیل میشوند. بیشترین ظرفیت اشتغال و ارزش افزوده نیز در همین بخش ایجاد خواهد شد.
تولید برای بازار، نه صرفاً افزایش ظرفیت
یکی از درسهای توسعه پتروشیمی در ایران این است که افزایش ظرفیت اسمی، بدون توجه به خوراک، بازار و صنایع پاییندستی، الزاماً به افزایش ارزش افزوده منتهی نمیشود.طرحهای MTO نیز باید براساس بازار هدف، قیمت متانول، هزینه انرژی، تأمین مالی، وضعیت آب و دسترسی به زیرساختهای صادراتی طراحی شوند.تعریف پروژه بدون بازار تضمینشده میتواند به ایجاد ظرفیت جدیدی منجر شود که در زمان افت قیمتهای جهانی با مشکل فروش مواجه شود.مشارکت چین زمانی برای ایران ارزش راهبردی خواهد داشت که طرف چینی علاوه بر سرمایه و فناوری، بخشی از مسئولیت بازاریابی و فروش محصولات در شبکه جهانی خود را نیز برعهده بگیرد.همچنین نباید همکاری به خرید تجهیزات آماده محدود شود. انتقال دانش فنی، آموزش نیروی انسانی، مشارکت شرکتهای مهندسی ایرانی، بومیسازی کاتالیست و قطعات حساس و ایجاد مرکز تحقیق و توسعه مشترک باید در قراردادها گنجانده شود.
فرصتی برای تغییر نقشه صادرات پتروشیمی
توسعه زنجیره متانول میتواند ترکیب صادرات پتروشیمی ایران را تغییر دهد. در الگوی فعلی، بخش مهمی از محصولات در ابتدای زنجیره و با ارزش افزوده محدود صادر میشود، اما تولید الفین و پلیمر اجازه میدهد درآمد بیشتری از همان حجم خوراک ایجاد شود و بازارهای صادراتی متنوعتری در دسترس قرار گیرد.این مسیر همچنین میتواند بخشی از نیاز صنایع داخلی به مواد اولیه را تأمین کند. گسترش تولید پلیمرهای مورد نیاز خودروسازی، تجهیزات پزشکی، بستهبندی، ساختمان و لوازم خانگی، وابستگی این صنایع به واردات را کاهش میدهد و پیوند میان صنعت پتروشیمی و بخش واقعی اقتصاد را تقویت میکند.
عبور از فروش متانول به مشارکت در بازار جهانی
مزیت گازی ایران زمینه تولید متانول را فراهم کرده، اما بهرهبرداری کامل از این مزیت زمانی اتفاق میافتد که متانول وارد زنجیره تولید الفین، پلیمر و محصولات نهایی شود. توسعه واحدهای MTO با مشارکت چین میتواند یکی از مسیرهای عملی برای تحقق این هدف باشد.چین برای اجرای این طرحها فقط یک تأمینکننده مالی نیست؛ این کشور هم فناوری و تجربه صنعتی دارد و هم به شبکه بزرگی از بازارهای صادراتی دسترسی دارد. اتصال ظرفیت تولید ایران به این شبکه میتواند همکاری دو کشور را از مبادله خوراک و محصول پایه به مشارکت بلندمدت صنعتی ارتقا دهد.موفقیت این الگو به سه شرط اصلی وابسته است: انتخاب طرح بر مبنای بازار، انتقال واقعی فناوری و توسعه همزمان صنایع پاییندستی. با تحقق این شروط، متانول بهجای آنکه انتهای مسیر تولید ایران باشد، میتواند نقطه آغاز یک زنجیره جدید برای اشتغال، صادرات و خلق ارزش افزوده بیشتر شود.با دنبالکردن صفحه اقتصادی خبرگزاری فارس در جریان آخرین تحولات اقتصادی ایران و جهان قرار بگیرید.
