دغدغه خدمت به خلق، راه اتصال به خداوند

توضیح مختصر:
مطابق آنچه راغب در کتاب مُفردات آورده است «عبد» در لُغت به معنای اظهار کردن و به نمایش گُذاشتنِ فروتنی و فرمانبری و طاعت است.
کلمه «عبد» اصطلاحاً در معانی زیر به کار رفته است:

1. به معنای مؤمن و کسی که خداوند را پرستش می کند؛ مانند آیه: وَ اعْبُدُوا اللَّه[1]‏؛ عبادت کنید الله را.


2. همه آفریده ها اعمّ از تمام انسان ها و موجودات دیگر؛ مانند آیه: إِنْ کُلُّ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ إِلَّا آتِی الرَّحْمنِ‏ عَبْداً[2]؛ تمام کسانی که در آسمان‌ها و زمین هستند، همه بنده اویند.


3. غلام و کنیز؛ مثل آیه الْعَبْدُ بِالْعَبْد[3]؛ قصاص عبد کشته شده، به کشتن یک عبد است.

أمیرالمؤمنین علی علیه السلام می فرمایند:

مَن‏ عَلّمنی‏ حَرفاً، فقد صَیَّرنی عبداً؛ هر کس به من یک حرف بیاموزد، به تحقیق من را عبد خود گردانیده است[4]، کلمه «عبد» در این روایت، به معنای لُغوی خود، یعنی برای اظهار کردن ارادت و فروتنی به کار رفته است.

با دقّت بر روی کلمه «عباد الله» و «لِعِباده»، این حدیث را به دو شکل می توان معنا کرد:

1. اگر عبادالله و عباد، را در این حدیث، مُطلق انسان ها چه کافر و چه مؤمن، تعبیر کنیم معنای این روایت به این شکل خواهد شد: از میان همه انسان ها، کسی که برای خلق الله مفید تر باشد نزد خداوند محبوب تر است.
   امّا این معنا دارای دو اشکال اساسی می باشد:
   
   
   
   1. باید بگوییم، مهم نیست تو مؤمن باشی یا نباشی، مهم مُفید بودن برای جامعه است؛ همانی که سعدی سروده است که: عبادت به جز خدمت خلق نیست، و طبق این حدیث صِرف مفید بودن، باعث می شود خداوند تو را از همه بیشتر دوست بدارد.
   
   
   2. باید بگوییم، مهم نیست برای چه کسانی مفید هستی و فرقی نمی کند تو کمک کارِ مؤمنی باشی یا کمک کارِ فاسق، مهم مخلوق خداوند بودن است.
   
   


2. امّا اگر عباد الله و عباد را به مؤمنین، تفسیر نمودیم، معنای حدیث به این شکل خواهد بود که: از میان مؤمنین کسی که برای مؤمنین دیگر مفید تر باشد نزد خداوند محبوب تراست.

اگر کسی بگوید با آنچه از رسول اکرم صلی الله علیه و آله نقل شده است معنای اوّل تقویت می گردد آنجا که می فرمایند:

الْخَلْقُ‏ کُلُّهُمْ‏ عِیَالُ‏ اللَّهِ‏ فَأَحَبُّهُمْ إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْفَعَهُمْ لِعِیَالِه‏[5]؛ همه مخلوقات خداوند، نان خور و محتاج خدایند، پس محبوب ترین شما نزد پروردگار عزّوجلّ، کسی است که برای مخلوقات خداوند، مفیدتر باشد.

پاسخ می دهیم که اوّلاً فرمود أحیّهم یعنی محبوب ترین از شمایی مه مؤمن هستید دوماً این روایت در مقام ترغیب دیگران به مفید بودن است و هرگز در جایگاه بیان تساوی خدمت بین مؤمن و فاسق نمی باشد[6].

امّا با استفاده از آیه شریفه: إنَّ أکرَمَکُم عِندَاللهِ أتقاکُم[7]؛ همانا گرامی ترین شما نزد من، با تقواترین شماست، استفاده می شود که اگر چه خدمت به خلق الله، فضیلت زیادی دارد ولی خدمت به اهل تقوا، فضیلت بیشتری نسبت به توده مردم دارد.

بله خداوند کسی را که برای جامعه مفید باشد دوست می دارد ولی محبوب ترین بنده نزد خداوند دو قید دارد:

1. مؤمن باشد؛


2. مفید و خدوم به مؤمنین باشد. (البته به این معنا نیست که به غیرمؤمنین خدمت نکند[8])

پس نتیجه می گیریم عبادات بر دو قسم است:

1. عبادات شخصی


2. عبادات اجتماعی

محبوب ترین انسان نزد خداوند کسی است که در ضمن انجام تکالیف فردی و ایمانی خود، نسبت به جامعه و اطرافیان خویش بی تفاوت نبوده و دغدغه خدمت داشته باشد.