"صراط" - سرویس اجتماعی/ سينماي ايران درسالي كه گذشت موقعيتي جداي از وضعيت متلاطم اين عرصه در15 سال اخير نداشت. وضعيتي آميخته از بيم و اميد كه گرچه حال و هواي كلي اش چندان مطلوب و خوشايند نيست، اما در جوي مملو از غبار و سايه هاي هراسناك، به طور دائم درخشش ستاره هايي رهايي بخش، نور اميد را در اين عرصه روشن نگه مي دارند. اتفاقا اگر با نگاهي واقع گرايانه به قضيه بنگريم، اوضاع سينماي ايران خيلي هم بد نيست.
اما اين نگاه آرمان گرايانه و كمال طلب است كه هيچ گاه به هيچ وضع موجودي رضايت نمي دهد. مثلا از موضع «راضي به وضع موجود» با كسب جوايزي چون گلدن گلاب و اسكار و برلين و... توسط فيلم «جدايي نادر از سيمين» سال 90 بهترين سال تاريخ سينماي ايران است. بخصوص براي مديران فرهنگي و سينمايي كنوني كه در كتاب تاريخ سينماي ايران، كسب اين جوايز در دوران تصدي ايشان ثبت شده است. دقيقا برعكس مخالفان سياسي اين مديران كه در عصر اصلاحات بزرگ ترين افتضاحات را در سينما به بار آوردند. از سركوب چندين ژانر سينمايي تا مجبور كردن مردم به قهر با سينما كه نتيجه اش تعطيلي روزافزون تالارهاي نمايش فيلم بود، تا بيكاري گروه گروه سينماگران و ... اما موضع آرمان گرا كه در هنر و سينما راه ديگري مغاير با مسير ختم به اسكار را مي جويد و سينما را ابزاري براي رهايي و آزادي و دفاع از حق و حقيقت مي پندارد، نمي تواند خوش بينانه به اوضاع بنگرد و نهايتا از درخشش تك ستاره ها سرخوش است.
باز با نگاه حداقلي و ميان مايه مي توان گفت سينماي كشورمان، سال 90 را بخوبي شروع كرد. نمايش دو فيلم «جدايي نادر از سيمين» و «اخراجي ها3» و رقابت اين دو فيلم در اكران نوروزي، باعث شد كه فضاي سينماي كشورمان گرم و پر رونق شود. چون در اين مقطع، اقتصاد سينماي ايران شكوفا شد و مردم با هنر هفتم آشتي كردند. اتفاقي كه در ادامه، به جز با نمايش دو سه فيلم، ديگر تكرار نشد. اما مسئله اين است كه اين همه جز يك رونق اقتصادي مقطعي و كوتاه مدت، چه سود ديگري براي كل فضاي فرهنگي كشورمان داشت؟ ضمن اينكه در همان روزها هم انتشار نسخه قاچاق «اخراجي ها3» و قرار دادن نسخه دانلودغير قانوني آن روي اينترنت از سوي جريان هاي خاص و شناخته شده، با هدف كاهش آمار فروش آن در گيشه و جلوگيري از ركوردشكني فيلم، يك نقطه منفي در كارنامه سينماي كشورمان در سال 90 محسوب مي شود. خصوصا اينكه يادمان مي آيد اصغر فرهادي حاضر نشد اين اقدام غيراخلاقي و ناجوانمردانه را محكوم كند، تا نشان دهد هنوز هم فضاي نخبگاني سينماي كشورمان با مشكلات فراواني مواجه است.
جشنواره هاي سينمايي در سال 90 بر همان منوال سال هاي قبل برگزار شد و مثل هميشه به مقداري ريخت و پاش و نمايش چند فيلم و با حداقل تأثيرگذاري فرهنگي محدود شدند. در اين ميان، شاهد تولد يك جشنواره جديد بوديم. جشنواره فيلم كيش كه البته بيشتر رويكردي تجاري و گردشگري داشت. تنها جشنواره متفاوت و قابل دفاع سينمايي در اين سال، دومين جشنواره مردمي فيلم عمار بود كه دومين قدم را بسيار بلندتر برداشت و مي رود تا در آينده اي نزديك، مهم ترين رويداد سينمايي كشورمان شود.
يكي از ويژگي هاي قابل تأمل سينماي سال 90 ايران، نمايش پررنگ فيلم هاي اجتماعي بود. نمايش آثاري چون «يه حبه قند»، «جدايي نادر از سيمين»، «مرهم»، «آقا يوسف»، «اينجا بدون من»، «برف روي شيرواني داغ» و ... با مضمون بازنمايي آسيب هاي اجتماعي نشان دادند كه سينماگران ايراني همچنان نسبت به مسائل جامعه خويش حساس هستند. هرچند، عدم جهت گيري محتوايي مناسب و بخصوص ابتلا به نوعي بي هويتي، مشكل بزرگ سينماي اجتماعي ايران است كه در اين آثار هم هويدا هستند.
همچنين امسال شاهد ظهور يك جريان جديد در سينماي ايران بوديم؛ سينماي سياسي! علاوه بر «اخراجي ها3» كه لقب پر تماشاگرترين فيلم سال را نيز به خود اختصاص داد، فيلم جنجالي «پايان نامه» نيز با موضوع وقايع پس از انتخابات به نمايش عمومي درآمد. فيلمي كه حواشي بسياري را در پي داشت و توانست در گيشه هم نسبت به اغلب آثار سينمايي موفقيتي نسبي را حاصل كند. همچنين فيلم «جرم» به كارگرداني مسعود كيميايي داراي مضموني سياسي بود كه با شكست در استقبال مردم روبه رو شد.
نمايش چند فيلم با مضمون مقاومت و ضدصهيونيسم هم از ديگر شاخصه هاي اين سال در سينماي ايران است. ازجمله اين فيلم ها مي توان به «شكارچي شنبه» به كارگرداني پرويز شيخ طادي و «33 روز» ساخته جمال شورجه ياد كرد. فيلم اول تلاشي است براي افشاي بنيادهاي فكري و عقيدتي صهيونيسم و فيلم دوم، روايتي است واقع گرايانه درباره ايستادگي مردم لبنان در مقابل تهاجم ارتش رژيم صهيونيستي و پيروزي در اين جنگ سي و سه روزه.
از نكات تأمل برانگيز حوزه سينما در سال 90 برخورد سياسي جشنواره هاي غربي با ايران بود. جشنواره هايي چون «كن»، «برلين»، «آنكارا» و ... با حمايت از فيلمسازهاي مجرم و ضدامنيتي سعي كردند در امور داخلي ايران دخالت كنند. همچنين ساخت فيلم هاي ضدايراني با حمايت كمپاني هاي وابسته به دولت هاي غربي در خارج و بصورت زيرزميني در داخل كشور، امسال شدت بيشتري گرفت.
سندروم كمدي هاي سبك و بي مغز در سال 90 نيز ادامه يافت. فيلم هايي چون «زنان مريخي و مردان ونوسي»، «شيش و بش»، «اسب حيوان نجيبي است»، «دختر شاه پريون»، «زن ها شگفت انگيزند»، «كنسرت روي آب»، «سه درجه تب» و ... در عين حال كه آثار ضعيف و بي محتوايي هستند، نوعي از هجو مبتذل را نيز به اجرا درآوردند.
جشن خانه سينما پانزدهمين دوره خود را بازهم با حواشي سياسي از سر گذراند. اين بار هم افرادي داراي سوابق سياسي نه چندان روشن كه وابستگي به گروهك هاي سياسي را در كارنامه خود دارند روي سن رفتند و در حمايت از مجرمان سياسي و فراري ها داد سخن دادند. همين اتفاقات به انحلال خانه سينما منتهي شد كه يكي از اتفاقات مهم سال 90 در سينماي ايران بود. پس از سال ها كشمكش ميان معاونت سينمايي وزارت ارشاد و خانه سينما، در نهايت به خاطر برخي رفتارهاي سياسي و ازجمله تغيير غيرقانوني اساسنامه خانه سينما، اين نهاد صنفي منحل شد. با اين حال، پايان فعاليت خانه سينما به معناي اتمام كار صنفي در اين عرصه نيست، بلكه صنوف سينماي ايران قرار است با آرايش و شكل و شمايل جديدي كار خود را ادامه دهند.
ارتقاي جايگاه معاونت سينمايي به سازمان سينمايي هم از ديگر اتفاقات سينماي 90 بود كه البته تنها زماني مي تواند مفيد و مهم باشد كه در آينده شاهد تحولي در توليدات سينمايي كشورمان باشيم.
برگزاري سي امين دوره جشنواره فيلم فجر با شاخصه هاي مثبت و منفي هم از ديگر اتفاقات مهم سينمايي در سال 90 است. اين جشنواره امسال با شكوه و نظم بيشتري نسبت به دوره هاي قبلي اش برگزار شد. اما آثار به نمايش درآمده در آن نوعي نزول و تضعيف را در كيفيت و محتواي آثار توليدي سينماي كشورمان را نشان دادند. به طوري كه موضوعاتي چون خيانت و عشق هاي مثلثي، موضوع غالب در اين جشنواره بود. البته آثار خوش ساختي چون «ملكه»، «روزهاي زندگي»، «قلاده هاي طلا»، «ضدگلوله» و ... با مضامين انقلابي و دفاع مقدسي، از نشانه هاي اميد و حيات رو به جلو در سينماي ايران محسوب مي شوند. آثاري كه ازجمله اميدهاي سينماي ايران در سال 91 هستند.
آرش فهيم
اما اين نگاه آرمان گرايانه و كمال طلب است كه هيچ گاه به هيچ وضع موجودي رضايت نمي دهد. مثلا از موضع «راضي به وضع موجود» با كسب جوايزي چون گلدن گلاب و اسكار و برلين و... توسط فيلم «جدايي نادر از سيمين» سال 90 بهترين سال تاريخ سينماي ايران است. بخصوص براي مديران فرهنگي و سينمايي كنوني كه در كتاب تاريخ سينماي ايران، كسب اين جوايز در دوران تصدي ايشان ثبت شده است. دقيقا برعكس مخالفان سياسي اين مديران كه در عصر اصلاحات بزرگ ترين افتضاحات را در سينما به بار آوردند. از سركوب چندين ژانر سينمايي تا مجبور كردن مردم به قهر با سينما كه نتيجه اش تعطيلي روزافزون تالارهاي نمايش فيلم بود، تا بيكاري گروه گروه سينماگران و ... اما موضع آرمان گرا كه در هنر و سينما راه ديگري مغاير با مسير ختم به اسكار را مي جويد و سينما را ابزاري براي رهايي و آزادي و دفاع از حق و حقيقت مي پندارد، نمي تواند خوش بينانه به اوضاع بنگرد و نهايتا از درخشش تك ستاره ها سرخوش است.
باز با نگاه حداقلي و ميان مايه مي توان گفت سينماي كشورمان، سال 90 را بخوبي شروع كرد. نمايش دو فيلم «جدايي نادر از سيمين» و «اخراجي ها3» و رقابت اين دو فيلم در اكران نوروزي، باعث شد كه فضاي سينماي كشورمان گرم و پر رونق شود. چون در اين مقطع، اقتصاد سينماي ايران شكوفا شد و مردم با هنر هفتم آشتي كردند. اتفاقي كه در ادامه، به جز با نمايش دو سه فيلم، ديگر تكرار نشد. اما مسئله اين است كه اين همه جز يك رونق اقتصادي مقطعي و كوتاه مدت، چه سود ديگري براي كل فضاي فرهنگي كشورمان داشت؟ ضمن اينكه در همان روزها هم انتشار نسخه قاچاق «اخراجي ها3» و قرار دادن نسخه دانلودغير قانوني آن روي اينترنت از سوي جريان هاي خاص و شناخته شده، با هدف كاهش آمار فروش آن در گيشه و جلوگيري از ركوردشكني فيلم، يك نقطه منفي در كارنامه سينماي كشورمان در سال 90 محسوب مي شود. خصوصا اينكه يادمان مي آيد اصغر فرهادي حاضر نشد اين اقدام غيراخلاقي و ناجوانمردانه را محكوم كند، تا نشان دهد هنوز هم فضاي نخبگاني سينماي كشورمان با مشكلات فراواني مواجه است.
جشنواره هاي سينمايي در سال 90 بر همان منوال سال هاي قبل برگزار شد و مثل هميشه به مقداري ريخت و پاش و نمايش چند فيلم و با حداقل تأثيرگذاري فرهنگي محدود شدند. در اين ميان، شاهد تولد يك جشنواره جديد بوديم. جشنواره فيلم كيش كه البته بيشتر رويكردي تجاري و گردشگري داشت. تنها جشنواره متفاوت و قابل دفاع سينمايي در اين سال، دومين جشنواره مردمي فيلم عمار بود كه دومين قدم را بسيار بلندتر برداشت و مي رود تا در آينده اي نزديك، مهم ترين رويداد سينمايي كشورمان شود.
يكي از ويژگي هاي قابل تأمل سينماي سال 90 ايران، نمايش پررنگ فيلم هاي اجتماعي بود. نمايش آثاري چون «يه حبه قند»، «جدايي نادر از سيمين»، «مرهم»، «آقا يوسف»، «اينجا بدون من»، «برف روي شيرواني داغ» و ... با مضمون بازنمايي آسيب هاي اجتماعي نشان دادند كه سينماگران ايراني همچنان نسبت به مسائل جامعه خويش حساس هستند. هرچند، عدم جهت گيري محتوايي مناسب و بخصوص ابتلا به نوعي بي هويتي، مشكل بزرگ سينماي اجتماعي ايران است كه در اين آثار هم هويدا هستند.
همچنين امسال شاهد ظهور يك جريان جديد در سينماي ايران بوديم؛ سينماي سياسي! علاوه بر «اخراجي ها3» كه لقب پر تماشاگرترين فيلم سال را نيز به خود اختصاص داد، فيلم جنجالي «پايان نامه» نيز با موضوع وقايع پس از انتخابات به نمايش عمومي درآمد. فيلمي كه حواشي بسياري را در پي داشت و توانست در گيشه هم نسبت به اغلب آثار سينمايي موفقيتي نسبي را حاصل كند. همچنين فيلم «جرم» به كارگرداني مسعود كيميايي داراي مضموني سياسي بود كه با شكست در استقبال مردم روبه رو شد.
نمايش چند فيلم با مضمون مقاومت و ضدصهيونيسم هم از ديگر شاخصه هاي اين سال در سينماي ايران است. ازجمله اين فيلم ها مي توان به «شكارچي شنبه» به كارگرداني پرويز شيخ طادي و «33 روز» ساخته جمال شورجه ياد كرد. فيلم اول تلاشي است براي افشاي بنيادهاي فكري و عقيدتي صهيونيسم و فيلم دوم، روايتي است واقع گرايانه درباره ايستادگي مردم لبنان در مقابل تهاجم ارتش رژيم صهيونيستي و پيروزي در اين جنگ سي و سه روزه.
از نكات تأمل برانگيز حوزه سينما در سال 90 برخورد سياسي جشنواره هاي غربي با ايران بود. جشنواره هايي چون «كن»، «برلين»، «آنكارا» و ... با حمايت از فيلمسازهاي مجرم و ضدامنيتي سعي كردند در امور داخلي ايران دخالت كنند. همچنين ساخت فيلم هاي ضدايراني با حمايت كمپاني هاي وابسته به دولت هاي غربي در خارج و بصورت زيرزميني در داخل كشور، امسال شدت بيشتري گرفت.
سندروم كمدي هاي سبك و بي مغز در سال 90 نيز ادامه يافت. فيلم هايي چون «زنان مريخي و مردان ونوسي»، «شيش و بش»، «اسب حيوان نجيبي است»، «دختر شاه پريون»، «زن ها شگفت انگيزند»، «كنسرت روي آب»، «سه درجه تب» و ... در عين حال كه آثار ضعيف و بي محتوايي هستند، نوعي از هجو مبتذل را نيز به اجرا درآوردند.
جشن خانه سينما پانزدهمين دوره خود را بازهم با حواشي سياسي از سر گذراند. اين بار هم افرادي داراي سوابق سياسي نه چندان روشن كه وابستگي به گروهك هاي سياسي را در كارنامه خود دارند روي سن رفتند و در حمايت از مجرمان سياسي و فراري ها داد سخن دادند. همين اتفاقات به انحلال خانه سينما منتهي شد كه يكي از اتفاقات مهم سال 90 در سينماي ايران بود. پس از سال ها كشمكش ميان معاونت سينمايي وزارت ارشاد و خانه سينما، در نهايت به خاطر برخي رفتارهاي سياسي و ازجمله تغيير غيرقانوني اساسنامه خانه سينما، اين نهاد صنفي منحل شد. با اين حال، پايان فعاليت خانه سينما به معناي اتمام كار صنفي در اين عرصه نيست، بلكه صنوف سينماي ايران قرار است با آرايش و شكل و شمايل جديدي كار خود را ادامه دهند.
ارتقاي جايگاه معاونت سينمايي به سازمان سينمايي هم از ديگر اتفاقات سينماي 90 بود كه البته تنها زماني مي تواند مفيد و مهم باشد كه در آينده شاهد تحولي در توليدات سينمايي كشورمان باشيم.
برگزاري سي امين دوره جشنواره فيلم فجر با شاخصه هاي مثبت و منفي هم از ديگر اتفاقات مهم سينمايي در سال 90 است. اين جشنواره امسال با شكوه و نظم بيشتري نسبت به دوره هاي قبلي اش برگزار شد. اما آثار به نمايش درآمده در آن نوعي نزول و تضعيف را در كيفيت و محتواي آثار توليدي سينماي كشورمان را نشان دادند. به طوري كه موضوعاتي چون خيانت و عشق هاي مثلثي، موضوع غالب در اين جشنواره بود. البته آثار خوش ساختي چون «ملكه»، «روزهاي زندگي»، «قلاده هاي طلا»، «ضدگلوله» و ... با مضامين انقلابي و دفاع مقدسي، از نشانه هاي اميد و حيات رو به جلو در سينماي ايران محسوب مي شوند. آثاري كه ازجمله اميدهاي سينماي ايران در سال 91 هستند.
آرش فهيم