درباره رابطه صنعت و فرهنگ

ژاپن، چگونه «ژاپن» شد؟

کد خبر: ۹۰۳۲۲

تاریخ: ۲۹ آذر ۱۳۹۱ - ۱۶:۳۴

ژاپن همواره برای ما کشوری پر جاذبه است. هم از لحاظ فرهنگی، هم از لحاظ صنعتی و تکنولوژیکی. جالب است بدانیم که ژاپن با فرهنگی کهن مملو از آداب و مناسک دینی و مذهبی و روحیات سامورایی و نظامی مآبانه چگونه پس از اتمام جنگ جهانی دوم و با وقوع انفجار های فاجعه بار اتمی،ظرف مدت کوتاهی خود را بدل به یکی از قدرت های بلامنازع تکنولوژیکی کرده است؟ چگونه آدمیانی که دل در گرو روحیات و اخلاقیات طبیعت باورانه مشرق زمین داشته اند، امروز همچون غربیان رویای استیلای بر طبیعت و کام جویی هر چه بیش تر از آن را در سر می پرورانند؟

به گزارش صراط ؛ ژاپنی ها در قرن بیستم تحولی را در عرصه صنعت تجربه کردند. تحولی که براستی می توان نام انقلاب را بدان نسبت داد. وضعیت صنعت در ژاپن نسبت با سایر کشور های آسیایی در هنگام مواجهه با صنایع تکنولوژیک و پیشرفته غرب متفاوت بود. چرا که ژاپنی ها در دهه 20 و 30 میلادی به شکلی درون زا پیشگام در برخی ابداعات تکنولوژیک بودند و به شکل مستقل به برخی یافته ها و اختراعات در این زمینه دست یافتند. کارخانه تویوتا در ابتدای قرن بیستم به عنوان یک کارخانه ریسندگی وجود داشت. ساکیشی تویودا در سال ۱۸۹۴ یک ماشین بافندگی صنعتی ابداع کرده و ساخته بود. او در سال ۱۹۲۴ نوع تمام اتوماتیک آن را ساخت و دو سال بعد کارخانه اتوماتیک ریسندگی تویوتا، به وجودآمد. پسر کنجکاو و مستعد او، کیشیرو که در رشته مهندسی مکانیک فارغ التحصیل شده بود درکارخانه پدر مشغول به کار شد اما همه توجه و همت او صرف تولید موتور خودرو شد. در سال ۱۹۳۷ شرکت تویوتاموتور به طور رسمی افتتاح شد. بدین ترتیب یکی ازموفق‌ترین کارخانجات ریسندگی ژاپن در بین دو جنگ جهانی با تغییر گرایش، به کارخانه خودروسازی تبدیل شد.

این تاریخچه بسیار کوتاه نشان می دهد که انقلاب صنعتی در ژاپن شاید تا حدودی مشابهت هایی با انقلاب صنعتی انگلستان یا آمریکا داشته باشد. تفاوت انگلستان با سایر کشور های اروپایی در انقلاب این بود که انقلاب انگلستان کاملا خودجوش و دورن زا بود در حالی که در فرانسه یا دیگر کشور های اروپایی انقلاب صنعتی با وارد کردن اختراعات و ابداعات انگلیسی رخ نمود. این مسئله به نحوی متفاوت در ژاپن تکرار شد. این کشور هر چند از دستاورد های رقیبان اروپایی و آمریکایی استفاده کرد ولی خود نیز به شکل مستقل دست به کار شد.

ژاپنی ها ضمن استفاده و بهره گیریِ معقول از تجربیات موفق اروپائیان و آمریکایی ها در عرصه صنعت نگاهی نقادانه و فعالانه به صنعت غرب داشتند. پیشرفت تکنولوژیک غرب و قدرت ابزار سازی کارخانه های تولیدی آن و قابلیت هرچه بیشتر انسان غربی در کشف قانون مندی های طبیعت و تسخیر طبیعت در جهت امیال انسانی، ژاپنی ها را دچار یاس و سرخوردگی نکرد. آن ها به درستی نکات مثبت این انقلاب عظیم را دیدند و به شکلی واقع بینانه به نقایص آن هم توجه کردند. منتها نگاه نقادانه آنان در حد روش ها باقی ماند. همان طور که پیش تر گفتیم ژاپن کشوری نبود که توریست وار پا در ممالک غربی بگذارد و از دیدن آن همه پیشرفت شگفت زده شود بلکه ژاپن از سالیانی قبل نفحاتی از انقلاب صنعتی را به شکلی بومی دریافته بود و برای حل مشکلات پیشرو به مطالعه میدانی صنعت غرب پرداخت.

ژاپنی ها مشاهدات میدانی خود را از سیستم های تولیدی جهان غرب به دقت ثبت کردند، سپس تلاش نمودند این مفاهیم به دست آمده را در قالب داشته های فرهنگی خود ترجمه کنند. همان طور که امروز مشاهده می شود واژگان بسیار زیادی از دل فرهنگ ژاپن در درون سیستم های تولیدی و ابزار های رایج در آن ها رسوخ کرده است. کانبان، کایزن، پوکایوکه، 5اس و ... . ژاپنی ها سعی کردند آنچه را که در غرب مطلوب یافته بودند با پیشینه های فرهنگی خودشان تطبیق بدهند و از طرف دیگر از سنت های تاریخی و فرهنگی خویش استفاده کنند. به طور کلی در مواجهه با انقلاب صنعتی و نظام های تولیدی نوین دو رویکرد وجود داشته است:

یکی رویکرد منفعلانه محض که در اکثر کشور های رو به صنعتی شدن رواج دارد. این نوع نگاه هم پیش فرض های انقلاب صنعتی را می پذیرد و هم روش های آن را.
دیگری رویکردی است که ژاپن در پیش گرفت. یعنی برخورد فعالانه در عرصه روش ها و مواجهه منفعلانه در عرصه پیش فرض ها.

منظور از روش ها همان سیاست هایی است که برای رسیدن به اهداف سیستم مورد استفاده قرار می گیرد. و منظور از پیش فرض ها برداشت هایی است که متولیان انقلاب صنعتی از هستی و انسان و فرهنگ داشتند. همه می دانند که تاثیر انقلاب صنعتی فقط در حوزه های صنعتی و تولیدی خلاصه نمی شود. با وقوع انقلاب صنعتی نحوه زندگی، اخلاق توده های مردم، نحوه روابط و تعاملات فردی و اجتماعی دستخوش تغییر و تحول شد. آن چه که در قرن هجدهم در انگلستان رخ داد فقط وجهی از وجوه مختلف یک انقلاب عظیم را نمایان کرد. انقلاب صنعتی در اروپا دارای بنیه فلسفی، انسان شناختی و اخلاقیِ بسیار نیرومندی بود. به همین دلیل باید دقت کرد که انقلاب صنعتی جز سخت افزاری انقلاب فرهنگی- اجتماعیِ عظیم اروپا در دوران جدید است. البته این گفته ها به معنای آن نیست که این ابزار های صنعتی، شیوه های تولیدی و محصولات شان قابلیت انفکاک از فرهنگ جهان غرب را ندارند. بلکه نکته این جاست که باید کمی عمیق تر این تحولات سخت افزاری را مطالعه کرد.

ژاپنی ها زمانی که با غرب و انقلاب عظیم اروپا رو به رو شدند، ضمن فهم کامل و جامع انقلاب صنعتی، از چهره فرهنگی این انقلاب غفلت کردند. و آن را نادیده گرفتند. این مسئله زمانی پیامد های خود رانشان داد که ژاپن تلاش کرد فرهنگ جدیدِ جهانی را در جامعه ای تزریق کند که پیشینه های مختلف و متفاوتی داشت. شرقی ها اصولا مردمی سطحی، مصرف گرا، خوش گذران و مادی گرا نبودند. در صورتی انقلاب صنعتی ژاپن که با انقلاب کیفیت این کشور رنگی بومی به خود گرفت، در عرصه فرهنگ با مردم این کشور بیگانه ماند. روح مصرف گرایی بی حد و حصر و مادی گرایی شکافی عمیق در روان انسان ژاپنی از خود برجا گذاشت. انسانی که در طول تاریخ خود را فنای در عالم طبیعت میدانست به یکباره از جهان طبیعت گسست و در یک جهان کاملا ماشینی و مکانیکی گرفتار شد. و دچار از خود بیگانگی عمیقی گشت.

به نظر می رسد برای برخورد صحیح با این مسئله می بایستی رویکرد سومی را در نظر گرفت. رویکردی که هم روش هارا در سطح عقل ابزاری مورد بررسی قرار دهد و به فکر بهینه سازی باشد و هم با کاوش های عقل نظری به پیش فرض های معرفتی این انقلاب بپردازد، فهم صحیحی از انسان و جایگاه او در نظام تولیدی ارائه دهد، متناسب با این فهم، غایت صحیحی برای یک نظام اقتصادی و تولیدی ترسیم کند و در نهایت به طراحی ساختار ها بپردازد. حال چه زمانی اندیشه اسلامی توان می یابد که به شکل مستقل یک انقلاب اقتصادی در جنبه های عینی پدید آورد به متغیر های زیادی وابسته است. و بیان این نکته که نظام صنعتی امروز تا چه حد دستخوش تحول خواهد شد، مسئله ای نیست که براحتی قابل بیان باشد بلکه می بایستی به زمان فرصت داد تا بگذرد و سرنوشت را رقم بزند.