پایان جولان عقاب در آسمان ایران؛ «ایگل» چگونه سقوط کرد؟

پدافند هوایی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران توانستند در جریان جنگ تحمیلی سوم یک فروند جنگنده پیشرفته F-15 آمریکایی را در آسمان مرکزی ایران شکار کنند.

کد خبر: ۷۳۵۸۱۹

تاریخ: ۰۸ ارديبهشت ۱۴۰۵ - ۱۱:۴۸

به گزارش صراط به نقل از فارس، بر اساس اعلام رسمی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و تصاویر منتشرشده از بقایای هدف، یک فروند جنگنده پیشرفته F-15 متعلق به نیروهای مهاجم آمریکایی در جریان تجاوز اخیر آمریکا و رژیم صهیونیستی در جنگ تحمیلی سوم، توسط شبکه پدافند هوایی جمهوری اسلامی ایران منهدم شده است.
بررسی دقیق قطعات به‌دست‌آمده از لاشه نشان می‌دهد که علائم شناسایی قابل‌مشاهده با الگوی استقرار جنگنده‌های نیروی هوایی ایالات متحده در پایگاه RAF Lakenheath همخوانی دارد.
از منظر فنی نیز نوع آلیاژ، الگوی پرچ‌کاری، رنگ‌آمیزی خاکستری کم‌دید و ساختار تقویت‌شده قطعات، با ویژگی‌های بدنه جنگنده‌های نسل چهارم برتری هوایی به‌ویژه خانواده F-15 تطابق قابل‌توجهی دارد.
این رخداد، در کنار شکار انواع پرنده‌های راهبردی بدون سرنشین آمریکایی و صهیونیستی، یکی از مهم‌ترین نقاط عطف در تقابل‌های هوایی معاصر محسوب می‌شود.
جنگنده F-15 Eagle چیست
جنگنده F-15 Eagle یک پلتفرم برتری هوایی نسل چهارم است که با دکترین «کسب و حفظ تسلط کامل بر فضای هوایی» طراحی شده و از زمان ورود به خدمت، به‌عنوان یکی از موفق‌ترین جنگنده‌های تاریخ شناخته می‌شود.
این هواپیما به‌گونه‌ای طراحی شده که در تمامی فازهای نبرد هوایی از کشف و رهگیری تا درگیری نزدیک، برتری عملکردی داشته باشد.
این جنگنده با هدف دستیابی به برتری هوایی مطلق ساخته شد و در نسخه‌های پیشرفته‌تر همچنان در خدمت باقی مانده است.
فلسفه طراحی جنگنده F-15
جنگنده F-15 برخلاف بسیاری از جنگنده‌های چندمنظوره، از ابتدا با تمرکز کامل بر «برتری هوایی» (Air Superiority) طراحی شد. این فلسفه در ساختار و عملکرد آن به‌وضوح دیده می‌شود.
بال‌های بزرگ با پسگرایی متوسط که تعادل مناسبی میان سرعت بالا و مانورپذیری ایجاد می‌کنند، بدنه‌ای تقویت‌شده با استفاده از آلیاژهای سبک و مقاوم برای تحمل فشارهای پروازی شدید، نسبت رانش به وزن بیش از 1:1 که امکان صعود عمودی و شتاب‌گیری فوق‌العاده را فراهم می‌کند و ورودی‌های هوای متغیر که عملکرد موتور را در سرعت‌ها و ارتفاع‌های مختلف بهینه می‌کنند.
همچنین در نسخه‌های اولیه، با تأکید بر «جداسازی مأموریت‌ها»، تمرکز صرف بر نبرد هوا به هوا بود.
مجموعه‌ی این ویژگی‌های فنی و عملیاتی باعث شد F-15 هم در داگ‌فایت و هم در درگیری‌های فراتر از میدان دید (BVR) عملکردی ممتاز داشته باشد و به یکی از موفق‌ترین جنگنده‌های برتری هوایی تاریخ تبدیل شود.
نسخه‌های مختلف جنگنده F-15
پروژه جنگنده F-15 در سال‌های ۱۹۶۵ تا ۱۹۶۶ و در پی تجربیات جنگ ویتنام و نیاز به دستیابی به برتری هوایی آغاز شد. نخستین پرواز این جنگنده در ۲۷ ژوئیه ۱۹۷۲ انجام گرفت.
نسخه اولیه F-15A در سال ۱۹۷۶ وارد خدمت عملیاتی با هدف ایجاد برتری هوایی در نیروی هوایی آمریکا شد.
نسخه آزمایشی جنگنده F-15
در ادامه، مدل‌های پیشرفته‌تر F-15C/D در اوایل دهه ۱۹۸۰ (حدود ۱۹۷۹ تا ۱۹۸۱) به خدمت گرفته شدند.
این نسخه‌ها با بهره‌گیری از رادار و اویونیک بهبود‌یافته، نقش مهمی در ارتقاء توان برتری هوایی ایفا کردند و طی دهه‌های اخیر به‌عنوان ستون فقرات نیروی هوایی ایالات متحده شناخته شده‌اند.
نسخه تهاجمی F-15E Strike Eagle در سال ۱۹۸۹ وارد چرخه عملیاتی شد.
این مدل به‌عنوان یک جنگنده چندمنظوره با تمرکز بر مأموریت‌های هوا به زمین (Air-to-Ground) توسعه یافته و به مخازن سوخت تطبیقی (CFT) برای افزایش برد عملیاتی مجهز است.
همچنین بهره‌گیری از رادار پیشرفته‌تر، توانایی آن را در کشف و درگیری با اهداف زمینی و هوایی به‌طور قابل توجهی ارتقاء داده است.
در جدیدترین مرحله، مدل F-15EX Eagle II از سال ۲۰۲۱ به‌صورت اولیه وارد خدمت شده است که افزایش عمر سازه‌ای به ۲۰ هزار ساعت، تجهیز به رادار AESA پیشرفته، توان حمل تسلیحات بیشتر و معماری باز نرم‌افزاری از ویژگی‌های این نسخه به شمار می‌رود.
قیمت نسخه‌های مختلف جنگنده F-15
هزینه و قیمت نسخه‌های مختلف جنگنده F-15 بسته به سال تولید، نوع قرارداد، سطح تجهیزات و نرخ تورم متغیر است؛ بنابراین ارقام ارائه‌شده، برآوردهایی تقریبی اما معتبر محسوب می‌شوند.
در نسخه‌های اولیه F-15A/B، قیمت هر فروند در زمان تولید در دهه ۱۹۷۰ حدود ۲۷ تا ۳۰ میلیون دلار بود که با در نظر گرفتن تورم، معادل امروزی آن به بیش از ۱۵۰ میلیون دلار می‌رسد.
مدل‌های بهبود‌یافته F-15C/D در دهه ۱۹۸۰ با قیمتی در حدود ۳۰ تا ۴۰ میلیون دلار عرضه شدند و با اعمال ارتقاءهای بعدی، هزینه آن‌ها به حدود ۵۰ تا ۶۰ میلیون دلار افزایش یافت.
نسخه چندمنظوره تهاجمی F-15E Strike Eagle در دهه ۱۹۹۰ حدود ۸۰ میلیون دلار قیمت داشت و در قراردادهای بعدی، این رقم به حدود ۹۰ تا ۱۱۰ میلیون دلار رسید.
در بخش صادراتی، مدل‌های پیشرفته F-15SA و F-15QA که به ترتیب برای عربستان سعودی و قطر توسعه یافته‌اند، با قیمتی در حدود ۱۲۰ تا ۱۵۰ میلیون دلار برای هر فروند عرضه شدند.
این نسخه‌ها به رادار AESA، اویونیک پیشرفته و سامانه‌های جنگ الکترونیک به‌روز مجهز هستند.
در نهایت، جدیدترین نسخه این خانواده یعنی F-15EX Eagle II، دارای هزینه پروازی (Flyaway) در حدود ۸۰ تا ۹۰ میلیون دلار برای هر فروند است؛ با این حال، هزینه کامل برنامه شامل پشتیبانی، آموزش و تأمین قطعات می‌تواند به حدود ۱۱۰ تا ۱۲۰ میلیون دلار برسد.
آیرودینامیک و ساختار بدنه
این هواگرد بر پایه یک پیکربندی بال ثابت با زاویه پسگرایی متوسط در حدود ۴۵ درجه طراحی شده است.
استفاده از دو سکان عمودی با انحراف به بیرون، علاوه بر افزایش پایداری، به کاهش اثرات جریان‌های آشفته در سرعت‌های بالا کمک می‌کند.
همچنین؛ ورودی‌های هوای مستطیلی با هندسه متغیر (Variable Geometry Intakes) امکان بهینه‌سازی جریان هوا در شرایط مختلف پروازی را فراهم می‌کند.
از نظر عملکردی، این طراحی با برخورداری از بارگذاری بال پایین (Wing Loading)، مانورپذیری مطلوبی به‌ویژه در ارتفاعات متوسط ایجاد می‌کند. ضریب برا بالا (High Lift Coefficient) نیز به حفظ کنترل‌پذیری در زوایای حمله زیاد کمک می‌کند.
ترکیب بدنه و بال به‌صورت یکپارچه (Blended Body) نقش مهمی در بهبود کارایی آیرودینامیکی و کاهش پسا ایفا می‌کند.
در بخش ساختاری، استفاده از آلیاژهای آلومینیوم تقویت‌شده به‌عنوان ماده اصلی بدنه رایج است، در حالی که در نواحی تحت تنش بالا از تیتانیوم به‌صورت محدود بهره گرفته می‌شود.
در نسخه‌های جدیدتر، سهم مواد کامپوزیتی افزایش یافته که به کاهش وزن و بهبود عملکرد کلی سازه منجر شده است.
پیشران و قوای محرکه
سامانه پیشران این هواگرد بر پایه استفاده از موتورهای قدرتمند توربوفن طراحی شده که شامل مدل‌های Pratt & Whitney F100-PW-100/220/229 یا General Electric F110-GE-129 است.
این موتورها توان تولید رانش خشک در حدود ۱۴ تا ۱۷ هزار پوند نیرو را دارند و در حالت استفاده از پس‌سوز، رانش آن‌ها به حدود ۲۹ هزار پوند نیرو می‌رسد؛ به‌گونه‌ای که مجموع رانش تولیدی از دو موتور از ۵۰ هزار پوند نیرو فراتر می‌رود.
از نظر عملکردی، این سطح از رانش نسبت رانش به وزن حدود ۱.۲ را در شرایط رزمی سبک فراهم می‌کند که به هواگرد امکان شتاب‌گیری سریع به‌ویژه در ارتفاعات پایین و متوسط را می‌دهد.
همچنین، این سامانه پیشران نقش مهمی در حفظ انرژی در جریان مانورهای شدید (Energy Maneuverability) ایفا می‌کند که برای برتری در نبردهای هوایی نزدیک حیاتی است.
یکی از ویژگی‌های برجسته این هواگرد آن است که در شرایط خاص می‌تواند در مسیر عمودی نیز شتاب بگیرد؛ قابلیتی که آن را در میان جنگنده‌ها متمایز کرده و در درگیری‌های نزدیک هوایی مزیت تعیین‌کننده‌ای ایجاد می‌کند.
سامانه راداری و سنسورها
سامانه راداری و سنسورهای این هواگرد در طول نسل‌های مختلف دستخوش ارتقاءهای قابل‌توجهی شده است.
در نسخه‌های اولیه، رادار AN/APG-63 به‌عنوان یک رادار پالس-داپلر به‌کار گرفته شد که با برخورداری از قابلیت نگاه به پایین/شلیک به پایین (look-down/shoot-down)، امکان کشف و درگیری با اهداف در ارتفاع پایین را فراهم می‌کرد و در عین حال برد کشف بالایی برای اهداف با سطح مقطع بزرگ داشت.
در ادامه، رادار AN/APG-70 با هدف افزایش توانمندی‌های تهاجمی، به‌ویژه در نسخه Strike Eagle معرفی شد. این رادار با بهبود در تفکیک اهداف زمینی، قابلیت‌های دقیق‌تری را در مأموریت‌های ضربتی فراهم کرد.
در نسخه‌های پیشرفته‌تر، رادارهای AN/APG-63(V)3 و AN/APG-82 مبتنی بر فناوری آرایه فازی فعال (AESA) به‌کار گرفته شدند.
این رادارها علاوه بر توانایی رهگیری همزمان چندین هدف در حالت Track While Scan، از مقاومت بالایی در برابر جنگ الکترونیک (ECM) برخوردار بوده و قابلیت کشف اهداف با سطح مقطع راداری پایین را به‌طور محسوسی افزایش داده‌اند.
در کنار رادار، این هواگرد به مجموعه‌ای از سنسورهای مکمل مجهز است که شامل سامانه هشدار دهنده راداری (RWR)، سامانه‌های جنگ الکترونیک تهاجمی و دفاعی (ECM/DECM)، سامانه‌های پیشرفته تشخیص دوست از دشمن (IFF) و همچنین سامانه نشانه‌گذاری روی کلاه خلبان (JHMCS) می‌شود که در مجموع، آگاهی موقعیتی و توان بقا در میدان نبرد را به‌طور چشمگیری ارتقاء می‌دهند.
معماری اویونیک و شبکه‌محوری
معماری اویونیک این هواگرد بر پایه مجموعه‌ای از کامپیوترهای مأموریتی چندگانه طراحی شده که امکان پردازش همزمان داده‌های پروازی، رزمی و سنسوری را فراهم می‌کنند.
بهره‌گیری از پیوند داده تاکتیکی Link-16، تبادل اطلاعات به‌صورت لحظه‌ای با سایر واحدهای هوایی، زمینی و دریایی را ممکن ساخته و نقش مهمی در هماهنگی عملیات‌ها ایفا می‌کند.
داخل کابین جنگنده F-15A
در نسخه‌های جدیدتر، با استفاده از مفهوم ادغام داده‌های سنسوری (Sensor Fusion)، اطلاعات دریافتی از منابع مختلف به‌صورت یکپارچه ترکیب شده و در قالبی قابل درک به خلبان ارائه می‌شود.
این اطلاعات از طریق نمایشگرهای چندمنظوره (MFD) در کابین به نمایش درمی‌آیند که مدیریت میدان نبرد را تسهیل می‌کند.
داخل کابین جنگنده F-15EX
در نتیجه این تحولات، F-15 در نسخه‌های مدرن دیگر صرفاً یک جنگنده مستقل محسوب نمی‌شود، بلکه به‌عنوان یک گره شبکه‌ای در ساختار نبرد شبکه‌محور ایفای نقش می‌کند و در تعامل مستمر با سایر سامانه‌ها، آگاهی موقعیتی و اثربخشی عملیاتی را به‌طور قابل توجهی افزایش می‌دهد.
تسلیحات و مهمات
این هواگرد از قابلیت گسترده‌ای در یکپارچه‌سازی تسلیحات برخوردار است و می‌تواند طیف متنوعی از مهمات هوا به هوا و هوا به زمین را حمل و به‌کارگیری کند.
در حوزه نبرد هوایی، موشک AIM-120 AMRAAM به‌عنوان سلاح اصلی با هدایت راداری فعال، امکان درگیری در بردهای متوسط تا بلند را فراهم می‌کند.
در کنار آن، موشک AIM-7 Sparrow به‌عنوان گزینه قدیمی‌تر همچنان در برخی نسخه‌ها مورد استفاده قرار گرفته است.
همچنین موشک AIM-9X Sidewinder با هدایت حرارتی و توان درگیری در زوایای بالا (High Off-Boresight)، نقش مهمی در نبردهای نزدیک ایفا می‌کند.
در بخش تسلیحات داخلی، این جنگنده به توپ M61A1 Vulcan با کالیبر ۲۰ میلی‌متر مجهز است که با نرخ آتش حدود ۶۰۰۰ گلوله در دقیقه، برای درگیری‌های نزدیک و پشتیبانی فوری بسیار مؤثر است.
در نسخه‌های تهاجمی مانند F-15E و F-15EX، توانمندی هوا به زمین به‌طور قابل توجهی توسعه یافته و شامل مهماتی نظیر بمب‌های هدایت‌شونده JDAM، موشک AGM-65 Maverick، موشک دورایستای AGM-158 JASSM و انواع بمب‌های هدایت لیزری می‌شود.
این هواگرد با برخورداری از ۱۱ نقطه اتصال خارجی (Hardpoints)، قادر است بیش از ۱۰ هزار کیلوگرم مهمات را حمل کند که انعطاف‌پذیری بالایی در اجرای مأموریت‌های مختلف فراهم می‌کند.
عملکرد پروازی
جنگنده F-15 از نظر عملکرد پروازی در زمره برترین جنگنده‌های برتری هوایی قرار می‌گیرد. این هواپیما قادر است به حداکثر سرعتی بیش از ۲.۵ ماخ دست یابد و تا سقف پروازی حدود ۶۵ هزار پا اوج بگیرد.
نرخ صعود آن نیز بیش از ۵۰ هزار پا در دقیقه است که نشان‌دهنده توان بالای آن در دستیابی سریع به ارتفاعات عملیاتی است.
برد رزمی F-15 در حدود ۱۸۰۰ کیلومتر برآورد می‌شود، در حالی که برد انتقالی آن به بیش از ۵۰۰۰ کیلومتر می‌رسد.
یکی از ویژگی‌های کلیدی این جنگنده، توان بالای حفظ انرژی (Energy Retention) در نبرد هوایی است؛ به این معنا که F-15 می‌تواند در مانورهای سنگین، انرژی جنبشی خود را بهتر حفظ کرده و سریع‌تر از بسیاری از رقبا به وضعیت برتر تاکتیکی بازگردد.
نقاط قوت عملیاتی
جنگنده F-15 از نظر عملیاتی دارای مجموعه‌ای از نقاط قوت کلیدی است که آن را به یکی از مؤثرترین جنگنده‌های برتری هوایی تبدیل کرده است.
این هواپیما در نبردهای فراتر از میدان دید (BVR) عملکردی برتر دارد و با بهره‌گیری از موتورهای قدرتمند، از شتاب و توان مانور بالایی برخوردار است.
ظرفیت بالای حمل تسلیحات نیز امکان اجرای طیف گسترده‌ای از مأموریت‌ها را فراهم می‌کند.
علاوه بر این، قابلیت شبکه‌محوری و تبادل اطلاعات در میدان نبرد، آگاهی موقعیتی خلبان را به‌طور قابل توجهی افزایش می‌دهد.
تجربه رزمی گسترده این جنگنده در دهه‌های مختلف نیز نقش مهمی در اثبات کارآمدی و بلوغ عملیاتی آن داشته است.
محدودیت‌ها و آسیب‌پذیری‌ها
جنگنده F-15 در کنار توانمندی‌های قابل توجه، با برخی محدودیت‌ها و آسیب‌پذیری‌ها نیز مواجه است.
سطح مقطع راداری بالای این هواپیما و فقدان ویژگی‌های پنهانکاری، احتمال کشف آن را در محیط‌های دارای سامانه‌های راداری پیشرفته افزایش می‌دهد.
همچنین عملکرد مؤثر F-15 تا حد زیادی به پشتیبانی سامانه‌های هشدار زودهنگام هوابرد (AWACS) و شبکه‌های دیتا لینک وابسته است.
در برابر سامانه‌های پدافند هوایی لایه‌ای، این جنگنده با خطر درگیری‌پذیری بیشتری روبه‌رو است و در محیط‌های پیشرفته A2/AD (راهبرد دفاعی سلب دسترسی/ممانعت منطقه‌ای)، سطح بقا و ماندگاری عملیاتی آن کاهش می‌یابد.
عقاب آمریکایی در چنگ شیر ایرانی
جنگنده F-15 یک «پلتفرم برتری هوایی کلاسیک با ارتقاءهای مدرن» است که به‌واسطه قدرت موتور، رادار پیشرفته و تسلیحات متنوع، همچنان از خطرناک‌ترین جنگنده‌های عملیاتی محسوب می‌شود.
با این حال، در برابر شبکه‌های پدافندی چندلایه و مدرن، برتری آن مطلق نبوده و به شدت وابسته به پشتیبانی اطلاعاتی و جنگ الکترونیک است.
در این چارچوب، انهدام این جنگنده فراتر از یک موفقیت تاکتیکی، نشان‌دهنده پویایی و کارآمدی پدافند هوایی ایران است و می‌تواند به‌عنوان نشانه‌ای از تداوم توان عملیاتی این شبکه تلقی شود.
این رخداد همچنین ادعاهای مطرح‌شده درباره تضعیف یا نابودی پدافند ایران، از جمله از سوی دونالد ترامپ، را با چالش جدی مواجه می‌کند و بیانگر آن است که برتری هوایی در برابر دفاع لایه‌ای، دیگر یک مفهوم مطلق نیست.