الجزیره بررسی کرد؛

راز تاب آوری اقتصاد ایران در شرایط جنگی؛ بررسی ۸ مولفه

شبکه الجزیره در مقاله‌ای به بررسی ۸ مولفه تاب آوری اقتصاد ایران در شرایط جنگی پرداخته و نوشت که این ابزارها باعث شده اقتصاد ایران در عبور از شرایط کنونی عملکرد موفقی داشته باشد.

کد خبر: ۷۳۴۹۷۴

تاریخ: ۳۱ فروردين ۱۴۰۵ - ۱۳:۰۴

به گزارش صراط به نقل از مهر، تحریم دریایی آمریکا علیه ایران شامل بنادر جنوبی مشرف به خلیج فارس، تنگه هرمز و دریای عمان، اقتصاد ایران را پس از جنگ در آزمونی مهم قرار می‌دهد که تنها به بنادر این کشور مربوط نمی‌شود، بلکه به توانایی آن در مهار فشار حد اکثری آمریکا و جلوگیری از انتقال این فشار به داخل کشور بستگی دارد.

الجزیره در این رابطه با انتشار مقاله ای در مورد مولفه های تاب آوری اقتصاد ایران در شرایط کنونی نوشت که بر اساس منابع رسمی ایران، توانایی اقتصاد ایران برای مقاومت در این مرحله بر ۸ مولفه اصلی استوار است: تولید داخلی در بخش نفت، مراکز پالایش و سوخت، امنیت غذایی و کالاهای اساسی، پتروشیمی، تجارت غیر دریایی با همسایگان، بنادر دریای خزر، کریدورهای زمینی و ریلی شرقی، و در نهایت اقدامات اضطراری اقتصادی در شرایط جنگی.

الف: تولید داخلی در بخش نفت

اولین عنصر مقاومت در گسترش تولید داخلی در بخش نفت است. پلتفرم خبری رسمی وزارت نفت ایران، می‌گوید بیش از ۸۰ درصد از تجهیزات مورد نیاز صنعت نفت به صورت محلی تولید می‌شود. اهمیت این نکته در این است که یک بخش حیاتی مانند نفت در نگهداری، بهره‌برداری و قطعات یدکی کمتر در معرض تحریم های خارجی قرار می‌گیرد و نیاز کمتری به واردات فوری تجهیزات ضروری پیدا می کند.

ب:مراکز پالایش و سوخت داخلی

عنصر دوم، ادامه پالایش نفت و تامین سوخت بازار داخلی است. ظرفیت پالایش ایران در ژوئن ۲۰۲۵ به ۲.۴ میلیون بشکه در روز رسید. ایران در تابستان گذشته تایید کرد که تمامی پالایشگاه‌ها با ظرفیت کامل کار می‌کنند و انتقال و توزیع سوخت به صورت روان انجام می‌شود. در دسامبر ۲۰۲۵، با ظرفیت پالایشگاه های موجود، تولید بنزین و دیزل در ایران، حدود ۹ میلیون لیتر در روز بود. در شرایط تحریم دریایی، این مسئله ابعاد حیاتی پیدا می‌کند، زیرا ادامه تأمین سوخت به معنای محافظت از بخش‌های حمل و نقل، برق و تولیدات صنعتی است.

ج:امنیت غذایی و کاهش نیاز به واردات

الجزیره عنصر سوم را خودکفایی در برخی کالاهای اساسی و در راس آنها گندم دانست. ایران اعلام کرده است که کالاهای اساسی به وفور در کشور موجود است و در زمان شروع جنگ بیش از ۵ میلیون تن کالای اساسی در انبارها وجود داشته و پس از ۳۸ روز جنگ هنوز به ذخیره احتیاطی وارد نشده است.

عنصر مقاومت در ایران تنها به تولید کشاورزی داخلی محدود نمی‌شود، بلکه شامل فراوانی موجودی و سرعت مدیریت تامین کالاهای اساسی نیز می‌شود.

د:پتروشیمی به عنوان اهرم ارز و صنعت

بخش پتروشیمی در سطح مالی و صادراتی، به عنوان یکی از مهمترین ستون‌های توانمندی‌ اقتصاد ایران در مواجهه با تحریم دریایی آمریکا است. ایران تاکید کرده که این بخش ۲۵ درصد از صادرات غیرنفتی و حدود ۱۹ درصد از ارزش افزوده صنعتی را تشکیل می‌دهد، همچنین این بخش در سال‌های اخیر تقریباً نیمی از نیازهای ارزی کشور را تامین کرده است.

اهمیت این بخش در این است که پس از جنگ دیگر تنها به تامین درآمدهای ارزی محدود نمی‌شود، بلکه در هدایت مجدد منابع به داخل نیز تاثیرگذار است. شرکت ملی صنایع پتروشیمی هفته گذشته، طی یک نامه رسمی توقف صادرات و بازگرداندن محموله‌های صادراتی موجود در کشور برای تامین نیازهای بازار داخلی و زنجیره صنایع تبدیلی را اعلام کرد. به این ترتیب این بخش همزمان به ستون مقاومت و یک حوزه مستقیم برای مدیریت بحران تبدیل شده است.

ه:تجارت غیر دریایی با همسایگان

الجزیره در تشریح عنصر پنجم تاب آوری ایران در ابعاد اقتصاد در شرایط جنگی به تجارت غیر دریایی با همسایگان اشاره می کند که بخش مهمی از تجارت ایران بر حسن همجواری استوار است. فرود عسگری رئیس گمرک ایران گزارش داد که تجارت غیرنفتی با ۱۵ کشور همسایه در سال ۱۴۰۳ به حدود ۷۴.۳۱۷ میلیارد دلار رسید که ۲۱ درصد افزایش داشته است.

همچنین داده‌های سه ماهه اول سال ۱۴۰۴ نشان‌دهنده ادامه حجم تجارت با بازارهای کشورهای همسایه بود، به طوری که صادرات غیرنفتی به ۱۱.۶۵۵ میلیارد دلار رسید و عراق، امارات، ترکیه و افغانستان از جمله مقاصد اصلی بودند. این بدان معناست که ایران پیش از این نیز از یک شبکه تبادل فعال با محیط منطقه‌ای خود برخوردار است که می‌تواند بخشی از تاثیر فشار بر بنادر جنوبی را کاهش دهد.

و:بنادر دریای خزر و کریدور شمال-جنوب

بنادر ایران در دریای خزر در شمال کشور، مانند امیرآباد، نوشهر، فریدونکنار، انزلی، و کاسپین، پس از تحریم‌ها اهمیت مضاعفی پیدا کرده‌اند، زیرا تحریم‌های آمریکا شامل بنادر جنوبی می‌شود، که شمال را به یک دریچه لجستیکی جایگزین تبدیل می‌کند. منطقه آزاد «اینچه‌برون» در مرز ترکمنستان در این شرایط می تواند به عنوان «گذرگاهی استراتژیک» برای شکستن اثرات فشارها یا محاصره دریایی معرفی شود.

از سوی دیگر بندر امیرآباد تنها گذرگاه شمالی متصل به شبکه راه‌آهن ملی است. همچنین اتصال بندر کاسپین به راه‌آهن، حمل و نقل در کریدور شمال-جنوب را تسریع می‌بخشد.

ز:کریدورهای زمینی و ریلی شرقی

مهار تحریم های خارجی و تاب آوری در شرایطی جنگی، تنها به شمال خزر محدود نمی‌شود، بلکه به کریدورهای زمینی و ارتباطات ریلی، به ویژه در مناطق شرقی ایران، نیز گسترش می‌یابد. ایران چند روز پیش اعلام کرد که محموله‌های ریلی به سمت افغانستان تا پایان فوریه گذشته از ۶۵۰ هزار تن فراتر رفته است و پیش‌بینی می شود این رقم از ۷۵۰ هزار تن تا پایان سال فراتر می رود که ۱۵۰ هزار تن از این مقادیر، محموله‌های ترانزیتی برای عبور از خاک ایران بوده است. این روند نشان‌دهنده رویکردی واضح برای جبران فشار دریایی از طریق مسیرهای زمینی و ریلی است که کمتر به طور مستقیم در معرض محاصره دریایی قرار دارند.

ح: اقدامات اضطراری اقتصادی

هشتمین عنصر تاب آوری اقتصاد ایران بسته ای مبتنی بر اقدامات اضطراری است که شامل ۶۵ بند می شود و برای «ادامه و تسهیل مبادلات» به تصویب رسیده است. از مهمترین بندهای این بسته اولویت دادن به ثبت و مجوز کالاهای اساسی و مواد اولیه تولید، بازگشایی مجوزهای سهمیه واردات ماشین‌آلات خطوط تولید و همچنین تمدید اعتبار رویه‌های مرتبط با کارت‌های بازرگانی و ثبت سفارشات است. این موارد گرچه عناصر قدرت ساختاری نیستند، اما به عنوان ابزارهای مداخله اداری برای کاهش تنگناهای تجاری و تولیدی در سایه جنگ و محاصره به کار می آیند.

الجزیره در ادامه به نقل از پیمان مولوی کارشناس مسایل اقتصادی نوشت که ایران در طول سال‌های تحریم نوعی سازگاری اقتصادی را از جمله در زمینه حفظ حداقل تولید در برخی بخش‌ها، مانند مواد غذایی برای حفظ عناصر تولید داخلی ایجاد کرده است.

وی در پایان گفت که ایران یک اقتصاد کوچک نیست، زیرا حجم آن بین ۳۵۰ تا ۴۰۰ میلیارد دلار است، در حالی که ارزش واردات آن بین ۵۰ تا ۷۰ میلیارد دلار است.

از سوی دیگر، آیزاک سعیدیان دیگر کارشناس اقتصادی به الجزیره گفت که ایران ابزارهایی برای کاهش تأثیر این فشارها دارد که مهمترین آنها مرزهای زمینی گسترده آن است که رسماً حدود ۶۰۳۱ کیلومتر با کشورهای همسایه مانند عراق، ترکیه، افغانستان و پاکستان امتداد دارد. این مسیرها در سال‌های اخیر به کانال‌های مهمی برای تأمین کالا و حمایت از صادرات غیرنفتی تبدیل شده‌اند.

وی افزود که چندین دهه‌ تحریم، مکانیسم‌های غیررسمی در تجارت خارجی ایران ایجاد کرده است که شامل استفاده از واسطه‌ها و تغییر مسیرهای حمل و نقل و ابزارهای آن می شود. وی این ابزارها را پرهزینه و پرخطر توصیف کرد، اما گفت که آنها می‌توانند به حفظ حداقل صادرات، به ویژه نفت، در کوتاه‌مدت کمک کنند.

سعیدیان افزود که سیاست‌ کاهش وابستگی به خارج نیز به کاهش نیاز به واردات برخی کالاهای اساسی کمک کرده است.