تنها متخصص خواندن کتیبه‌های ایلامی؛

عبدالمجید ارفعی؛ نابغه‌ ای در زبان‌های باستانی و کتیبه‌خوانی

استاد «عبدالمجید ارفعی» پژوهشگر زبان‌های باستانی، متخصص متون عیلامی و اکدی و نخستین مترجم ایرانی منشور کوروش یکی از برجسته‌ترین چهره‌های علم و فرهنگ ایران در حوزه زبان‌های باستانی بود که امروز درگذشت.

کد خبر: ۷۲۷۷۸۵

تاریخ: ۰۷ اسفند ۱۴۰۴ - ۱۸:۳۰

به گزارش صراط به نقل از ایرنا، استاد عبدالمجید ارفعی ۹ شهریور سال ۱۳۱۸ در گنوی بندرعباس دیده به جهان گشود. پدرش میرعبدالله ارفعی، اصالتاً اهل اوز از توابع استان فارس بود. او دوران دبستان را در مدارس بندرعباس و یزد به پایان رساند. در سال ۱۳۲۸، به همراه خانواده‌اش به تهران آمد و در مدارس منوچهری و البرز به تحصیل ادامه داد. در این دوران با بهرام بیضایی هم‌کلاس شد.

پس از پایان دوره دبیرستان و پیش از ورود به دانشگاه در سال ۱۳۳۲، در کتابخانه ملی با آثار ابراهیم پورداوود آشنا شد. در همان زمان از استاد متینی معلم ادبیات خود، الفبای فارسی باستان را آموخت و زبان پهلوی را نیز از روی کتاب «کارنامه اردشیر بابکان» نوشته محمدجواد مشکور فراگرفت. در ادامه برای آموزش زبان اوستایی، گات‌های پورداوود را سرمشق قرار داد و آن را آموخت.

پس از اخذ مدرک کارشناسی زبان و ادبیات فارسی از دانشگاه تهران، در مهر ۱۳۴۴ به آمریکا رفت. بنابر پیشنهاد پرویز ناتل خانلری و استقبال استاد پورداوود، دو سال به آموزش مقدمات زبان اکدی پرداخت. سپس به مؤسسه خاورشناسی دانشگاه شیکاگو رفت و تا هشت سال زیر نظر ریچارد هلک، از مشهورترین استادان خط و زبان ایلامی، به یادگیری زبان‌های ایلامی و اکدی پرداخت.

در این مدت، با گل‌نوشته‌های ایلامی و کتیبه‌های تخت جمشید آشنا شد که به‌طور امانت نزد دانشگاه شیکاگو بودند. ریچارد هلک شب‌ها کتیبه‌های خوانده شده را به ارفعی می‌داد تا او ترجمه کرده و بخواند. بعدها، هلک کتیبه‌های خوانده‌نشده را نیز به او می‌سپرد. این تجربه‌ها به ارفعی کمک کرد تا کتاب «گل‌نوشته‌های باروی تخت جمشید» را بنویسد.

استاد ارفعی نخستین ایرانی بود که در این رشته تحصیل کرد و به‌عنوان تنها متخصصی که قادر به خواندن و ترجمه کتیبه‌های ایلامی بود، شناخته می‌شد.

نتیجه همکاری ارفعی با ناتل خانلری

همکاری استاد عبدالمجید ارفعی با پرویز ناتل خانلری در سال‌های ۱۳۵۴ تا ۱۳۵۷، منجر به گردآوری گنجینه‌ای بی‌شمار از مجلات، مقالات، و کتاب‌های مختلف در زمینه تاریخ ایران و جهان، به‌ویژه گل‌نوشته‌ها و کتیبه‌های تاریخی شد. این آثار ارزشمند در پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی نگهداری می‌شود. ارزش دلاری کتابخانه مذکور در زمان خرید بین ۳ تا ۴ میلیون دلار بوده است و امروزه ارزش آن به مراتب بیشتر از این مقدار است.

تالار کتیبه‌ها در موزه ملی ایران

تالار کتیبه‌ها در موزه ملی ایران که بین سال‌های ۱۳۷۷ تا ۱۳۸۲ به همت استاد ارفعی و شاهرخ رزمجو ساخته و آماده شد، یکی از دستاوردهای مهم اوست. گفته می‌شود که استاد ارفعی و دانشجویانش حتی قفسه‌های این تالار را خودشان نصب کردند. به دلیل دشواری خرید کتاب در آن زمان و کمبود منابع، برای تأمین کتاب‌های لازم، استاد ارفعی به پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی مراجعه کرد تا فتوکپی کتاب‌هایی را که بیست سال پیش خود سفارش داده بود، تهیه کند.

ترجمه لوح‌های گلی تخت جمشید

بسیاری از لوح‌های گلی تخت جمشید و متن‌های حقوقی بین‌النهرین از روی کتیبه‌های تاریخی با تلاش‌های استاد ارفعی ترجمه شده است. این الواح شهرت جهانی دارند و به‌شدت در شناخت اوضاع اقتصادی و اجتماعی ایران در دوران هخامنشیان کمک کرده‌اند.

همکاری با بنیاد پژوهشی پارسه و پاسارگاد

استاد ارفعی سابقه همکاری با بنیاد پژوهشی پارسه و پاسارگاد و همچنین بنیاد پژوهشی شوش را در کارنامه خود دارد. همکاری او با بنیاد پژوهشی پارسه و پاسارگاد منجر به خواندن کتیبه‌های خزانه تخت جمشید شد که در موزه همان‌جا نگهداری می‌شد.

ترجمه منشور کوروش بزرگ

این نابغه زبان‌های باستانی نخستین ترجمه فارسی فرمان کوروش بزرگ (منشور کوروش) را از روی مولاژی از اصل منشور، همراه با نسخه‌برداری جدید، انجام داد. این ترجمه همچنان یکی از منابع معتبر در این زمینه به‌شمار می‌رود.

ترجمه کتیبه‌های بیستون

استاد ارفعی به همراه جعفری دهقی، از استادان دانشگاه تهران، در حال تحقیق و بررسی ترجمه دو کتیبه از بیستون بودند. در این پروژه، استاد ارفعی مسئول بخش زبان ایلامی و بابلی (اکدی) این کتیبه‌ها بود. این پروژه شامل حرف‌نویسی، آوانویسی، نگارش واژه‌نامه، بازنویسی متن‌ها به خط میخی و ترجمه آنها به فارسی بود که به‌صورت مشترک انجام می‌شد.

کتاب «گل‌نبشته‌های باروی تخت‌جمشید»

کتاب «گل‌نبشته‌های باروی تخت‌جمشید» پژوهشی است بر روی ۱۵۰ گل‌نبشته که مؤسسه شرقی دانشگاه شیکاگو در سال ۱۳۲۷ به ایران بازگرداند. این گل‌نبشته‌ها اسناد اداری و مالی دوران داریوش بزرگ هستند که به جابه‌جایی کالا، حقوق کارمندان دولتی و کارگران اشاره دارند. این کتاب در هشتمین دوره جایزه کتاب فصل در زمستان ۱۳۸۷ در بخش زبان‌های باستانی به‌عنوان کتاب برتر شناخته شد.

استاد ارفعی در تیر ۱۳۵۳ از رساله دکتری خود با عنوان «زمینه‌های جغرافیایی فارس براساس گل‌نوشته‌های تخت جمشید» دفاع کرد و پس از آن به تهران بازگشت. سپس در فرهنگستان ادب و هنر ایران به همکاری با پرویز ناتل خانلری پرداخت.

استاد ارفعی از بزرگترین متخصصان زبان‌های باستانی اکدی و ایلامی بود و به‌عنوان نخستین مترجم استوانه کوروش از زبان بابلی نو به فارسی شناخته می‌شود. او همچنین از آخرین بازماندگان مترجمان خط میخی ایلامی بود و دانش وسیعی در مورد تاریخ و فرهنگ میان‌رودان داشت.

استاد ارفعی در سال ۱۳۹۴ جایزه سرو ایرانی را به‌عنوان یک عمر کوشش فرهنگی دریافت کرد. همچنین در خرداد ۱۴۰۱، در پنجمین مراسم تماشای خورشید که توسط کمیسیون ملی یونسکو ایران برگزار شد، نشان خورشید یونسکو به همراه نشان ایکوم به او اهدا شد.

آثار استاد ارفعی

از مهم‌ترین آثار استاد ارفعی می‌توان به کتاب‌های «فرمان کوروش بزرگ» و «گل‌نبشته‌های باروی تخت جمشید» اشاره کرد که به ترتیب در سال‌های ۱۳۸۹ و ۱۳۸۷ منتشر شدند. همچنین کتاب «فرهنگ و ترجمه متن‌های حقوقی بین‌النهرین از روی کتیبه‌ها» از دیگر آثار برجسته اوست.

استاد ارفعی پس از یک دوره بیماری ریوی، در ساعت ۱۰ صبح امروز ۶ اسفند ۱۳۹۴ در بیمارستان آراد تهران درگذشت.