حسرتی که نیکوکاران در روز قیامت دارند

متن جلسه بیست و هفتم جلسات اخلاق آیت الله العظمی حاج آقا مجتبی تهرانی در ایام ماه مبارک رمضان

کد خبر: ۳۱۱۰۷

تاریخ: ۱۲ شهريور ۱۳۹۰ - ۱۶:۵۰

أعُوذُ بِاللهِ مِنَ الشَّيطانِ الرَّجيم؛ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيم وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبّ‏ِ الْعَالَمِين وَ صَلَّی اللهُ عَلی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّيِّبينَ الطّاهِرين وَ لَعنَةُ اللهِ عَلی اَعدائِهِم أجمَعِين.
بِسمِ اللهِ الرّحمَن الرّحِیم؛ اللّهم صَلِّ عَلَی محَمّدٍ وَ آلِ محمَّدٍ و اسمَع نِدائی إذا نادَیتُک و اسمَع دُعائی إذا دَعَوتُک و أقبِل عَلَیَّ إذا ناجَیتُک فَقَد هَرَبتُ إلیکَ وَ وَقَفتُ بَینَ یَدَیک.

مروری بر مباحث گذشته

گفته شد که ماه مبارک رمضان، از یک سو ماه تلاوت کلام الهی ست که از مصدر وحی نازل شده است و از سوی دیگر، ماه راز و نیاز عبد با ربّ است که از آن تعبیر به دعا می‎کنیم. لذا ماه مبارک رمضان، هم ماه تلاوت قرآن است و هم ماه دعا است. بحث ما ‎راجع به دعا و مضامین ادعیه‎ای بود که انسان برای خود یا دیگران و در قالب دعاهای مأثوره و غیر مأثوره به کار می‎گیرد. دعاهای انسان به دو گونه مادّی و معنوی است که در معارف ما نسبت به امور مادّی، کفاف را به عنوان سقف آن مطرح کرده‏‌اند.

ادعیه معنوی سقفی ندارند

دعا در امور معنوی مقابل دعا در امور مادّی قرار می‎گیرد. بین حاجات دنیوی و اخروی تقابلی وجود دارد؛ به این صورت که در حاجات دنیوی مادّی ‎ سقف قرار داده‏‌اند و کفاف را مطرح کرده‏‌اند، ولی در امور معنوی این‏گونه نیست. در باب امور مادّی تعبیراتی نظیر «لَا تَكُنِ الدُّنْيَا أَكْبَرَ هَمِّكَ»  وجود داشت که «همّ» را «هدف» معنی کردیم. یعنی‎ دنیا را نباید به عنوان هدف در نظر گرفت؛ دنیا وسیله و ابزار است. لذا در راه زیاده‎طلبی دنیوی سعی و تلاش نکن.

امور اُخروی در مقابل امور دنیوی، همان امور معنوی است که در آیات و روایات ما نیز وارد شده است. علی(علیه‎السلام) می‎فرماید: «اجعَل هَمَّکَ لِمَعَادِکَ». معاد را هدف‎گیری کن. اگر می‎خواهی غصّه بخوری، برای قیامت غصّه بخور نه برای دنیا! در روایت دیگری نیز ایشان می‏‌فرمایند: «استَفرِغ جُهدَكَ لِمَعَادِكَ». تمام تاتشت را بگذار برای آخرتت! باز در روایتی دیگر می‏فرمایند: «إنَّكُم إلَى الإهتِمَامِ بِمَا يَصحَبُكُم إلَى الآخِرَةِ أحوَجُ مِنكُم إلَى كُلِّ مَا يَصحَبُكُم مِنَ الدُّنيَا». تمام کوششت را برای معاد بگذار؛ احتیاج شما به چیزهایی که همراه خود به آخرت می‎برید بیشتر از امور دنیایی و مادّی شما است.

انسان برای آخرت خلق شده است

در بحث امور مادّی گفتیم که انسان برای این‏که بتواند خودش را توجیه کند تا در دعاهایش به طور جدّی از خدا کفاف را بخواهد، باید نگرشش را نسبت به خلقت خود، دنیا و خلقت خودش در ارتباط با دنیا تصحیح کند. همین مسأله در امور معنوی هم مطرح می‏‌شود. علی(علیه‎السلام) می‏فرماید: «إنَّكَ مَخلُوقٌ لِلآخِرَةِ فَاعمَل لَهَا». تو برای آخرت خلق شده‏ای؛ پس برای آن‏جا کار کن! از آن‏طرف هم می‏‌فرماید: «إنَّكَ لَن تَخلُقَ لِلدُّنيَا فَازهَد فِيهَا وَ أَعرِض عَنهَا». تو برای دنیا خلق نشده‌‏ای؛ پس به آن دل مبند! در این روایات، ‎ مسأله خلقت انسان، خلقت دنیا، خلقت آخرت و رابطه خلقت انسان با دنیا و آخرت مطرح می‏‌شود.

در امور دنیوی گفته شد که دنیا در دست تو عاریه است و می‎گذاری و می‎روی. تو در دنیا مهمان هستی و دنیا گذرگاه تو است، امّا آخرت برعکس است. در آیه شریفه‏‌ای که پیش از این نیز مطرح شد، این‏گونه آمده است: «يا قَوْمِ إِنَّما هذِهِ الْحَياةُ الدُّنْيا مَتاعٌ وَ إِنَّ الْآخِرَةَ هِيَ دارُ الْقَرارِ». دنیا متاع و ابزاری در دست تو است؛ امّا خانه و جایگاه اصلی تو، آخرت است. علی (علیه‌‏السلام) هم می‏فرماید: «الآخِرَةُ دَارُ مُستَقَرِّكُم فَجَهِّزُوا إلَيهَا». آخرت خانه‎ای است که ‎در آن می‎مانید پس خود را برای آن آماده کنید.

روایت دیگری از علی (علیه‎السلام) نقل شده است که حضرت فرمود: «فَاجْعَلُوا عِبَادَ اللَّهِ اجْتِهَادَكُمْ فِي هَذِهِ الدُّنْيَا التَّزَوُّدَ مِنْ يَوْمِهَا الْقَصِيرِ لِيَوْمِ الْآخِرَةِ الطَّوِيلِ»؛ کوششتان را برای توشه برداشتن از روزی که کوتاه است ـ‏ یعنی دنیا‏ ـ برای روزی که بلند است ـ‏ یعنی آخرت‏ ـ قرار دهید. «فَإِنَّهَا دَارُ عَمَلٍ وَ الْآخِرَةَ دَارُ الْقَرَارِ وَ الْجَزَاءِ». زیرا دنیا محل عمل است و آخرت محل استقرار و جزادهی. روایات بسیاری در این باب آمده است. هدف همه این روایات تصحیح نگرش و بینش ما نسبت به آخرت و خودمان و  ارتباط ما با آخرت است.

خانه خودت را آباد کن!

تو برای دنیا خلق نشده‌‏ای؛ بلکه برای آخرت خلق شده‏‌ای! دنیا خانه همیشگی تو نیست. تو در این نشئه مهمان هستی و از این‏جا خواهی رفت. در آخرت فنایی وجود ندارد و دار بقا است. اگر در خانه‎ای مهمان شدی، آیا آنجا را آباد می‎کنی یا خانه خودت را آباد می‎کنی؟! عقل می‏‌گوید برای آن خانه و نشئه‎ای که همیشه در آن هستی کار کن. انسان عاقل برای خودش کار می‎کند.
در روایات بیان شد که برای امور مادّی‏ات سقف قرار بده، ولی در امور معنوی سقفی را بیان نکردند. آیا انسان سقفی برای منافع خودش می‎گذارد؟ خیر! برای آخرت هر اندازه هم کار کنی، باز هم کم است. پس طمعت را در راه آخرت به کار بینداز! حسّ زیاده‎طلبی حسّ بدی نیست، ولی راه را اشتباه آمده‏‌ای! باید این حس را در راه توشه‌‏گیری برای آخرت به کار بیندازی. اگر برای آخرت کار کنی، برای خودت کار کرده‌‏ای و  بهره‎اش را خودت می‎بری. انسان عاقل این‏گونه کار می‏‌کند؛ به خلقت خودش و آخرت و رابطه خودش با خلقت آخرت توجّه می‎کند و به سادگی نتیجه‎گیری می‏‌کند.

قیامت روز حسرت نیکوکار و بدکار

یکی از اسامی قیامت «یوم الحسرة» است؛ یعنی روزی که انسان حسرت می‎خورد. پیغمبر اکرم (صلّی‏ الله‏ علیه ‏و آله‏ وسلّم) در روایت مفصّلی که در بحارالانوار نقل شده، خطاب به عبدالله بن‏ مسعود می‏‌فرمایند: «يَا ابْنَ مَسْعُودٍ أَكْثِرْ مِنَ الصَّالِحَاتِ وَ الْبِرِّ فَإِنَّ الْمُحْسِنَ وَ الْمُسِي‏ءَ يَنْدَمَانِ»؛ ای ابن مسعود! به اعمال صالحت بیفزا؛ زیرا نیکوکار و زشت‏کار، هر دو در قیامت نادم و پشیمان هستند. چرا روز قیامت محسن و نیکوکار هم پشیمان می‏‌شود؟ زیرا امور معنوی سقف ندارد. «یَقُولُ الْمُحْسِنُ يَا لَيْتَنِي ازْدَدْتُ مِنَ الْحَسَنَاتِ»؛ نیکوکار در روز قیامت، حسرت می‏‌خورد و می‎گوید ای کاش به حسناتم در دنیا افزوده بودم! پشیمان است که چرا به آخرتش نیفزوده است. «وَ يَقُولُ الْمُسِي‏ءُ قَصَّرْتُ»؛ از آن‏طرف، فرد بدکار هم می‏‌گوید پشیمان است که چرا کوتاهی کرده است. «وَ تَصْدِيقُ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى وَ لا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَةِ». تصدیق این امر، قول و قسم خداوند است که قسم یاد می‏‌کند به آن مرتبه‎ای از روح انسان که او را نکوهش می‎کند.

بنابر این، نه تنها برای امور معنوی سقف نگذاشته‌‏اند، بلکه به کثرت در آن نیز ترغیب کرده‌‏اند. اگر در امور دنیوی می‎خواهی دعا کنی، کفاف را رعایت کن؛ امّا نسبت به امور اخروی و معنوی هر چه زیادتر بخواهی بهتر است. بنابر این، هم دنیا بخواه و هم آخرت؛ امّا مراقب باش که در مضامین ادعیه‎ای که می‎خواهی به کار بگیری، مبادا در امور معنوی به سقفی بسنده کنی!

برای سفر به آخرت آماده باش

زین‎العابدین (صلوات‎الله‎علیه) در شب بیست و هفتم ماه مبارک رمضان این دعا را از اوّل شب تا آخر شب مکرّر می‎خواندند: «اللَّهُمَّ ارْزُقْنِي التَّجَافِيَ عَنْ دَارِ الْغُرُورِ وَ الْإِنَابَةَ إِلَى دَارِ الْخُلُودِ وَ الِاسْتِعْدَادَ لِلْمَوْتِ قَبْلَ حُلُولِ الْفَوْتِ». بار خدایا، دوری‏گزیدن از خانه فریب دنیا و بازگشت به سوی خانه جاودانه آخرت را روزی من کن! این طرف نشئه دنیا است و آن طرف نشئه آخرت؛ خدایا آمادگی برای کوچ کردن از این نشئه قبل از فرا رسیدن مرگ را روزی من کن! استعداد برای کوچ هم در جایی مطرح می‏شود که توشه راه را به همراه داشته باشی.

آخرین فرصت‏‌های باقی‏مانده از ماه غفران را دریابید

در روایت نقل شده است که خداوند هنگام افطار شب‎های ماه مبارک رمضان در هر شب هزار هزار نفر را از آتش جهنّم نجات داده و آن‏ها را مشمول رحمت و غفران خود می‏‌کند. امام صادق(علیه‎السلام) می‏‌فرمایند: «مَنْ لَمْ يُغْفَرْ لَهُ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ لَمْ يُغْفَرْ لَهُ إِلَى مِثْلِهِ مِنْ قَابِلٍ إِلَّا أَنْ يَشْهَدَ عَرَفَةَ». اگر کسی در ماه رمضان مشمول غفران الهی نشود، دیگر مشمول غفران نمی‎شود مگر این که در عرفه حاضر باشد.

خوشا به حال کسانی که توانستند در این ماه مبارک رمضان بهترین بهره را از آن بگیرند که سرآمد بهره‎ها همین غفران الهی بود! خوشا به حال کسانی که توانستند خودشان را از معاصی و تبعات معاصی تطهیر کنند! همین پاکیزگی و برطرف کردن حجاب‏های ظلمانی، موجب می‎شود که دعاهای آنها زودتر به اجابت برسد. خوشا به حال آن کسانی که از این ماه رمضان توشه‏ای برای سفر آخرت خودشان تهیه کردند و بار خودشان را بستند و برای رفتن در آن خانه مستقر جاودانه مهیّا شدند! خوشا به حال آن‏هایی که خانه جاودانه خود در آخرت را آباد کردند! بکوشید تا از این مختصر وقتی که از ماه مبارک رمضان باقی مانده است، بهترین بهره را بگیریم و از کثافات و تبعات خطاها و معاصی خودمان را نجات دهیم.

منبع:  پایگاه اطلاع رسانی آیةالله العظمی حاج آقا مجتبی تهرانی