سیر مواجهه‎ی سینمای ایران با پدیده مُد

عدم آگاهی سیاستگذاران فرهنگی به ذات این پدیده، نحوه رواج آن و عدم کارآمدی طراحی های صورت گرفته برای بهره گیری از آن باعث شده مدگرایی هیچ وقت بعنوان امری مثبت در جامعه حضور نداشته باشد .

کد خبر: ۱۵۱۵۶۸

تاریخ: ۰۱ دی ۱۳۹۲ - ۱۵:۳۰

صراط: مُد معادل فارسی کلمه Fashion به معنای سبک و روش پوشش، آرایش مو و یکی از اصلی ترین نمادهای مدرنیته است و ویژگی اصلی آن ناسازگار بودن با اندیشه می‏باشد، اصولاً پدیده مد هیچ نسبتی با تفکر و آگاهی ندارد و برخلاف تصور برخی از افراد، پدیده ی مد هیچ نسبتی با فرهنگ رایج قومی نیز ندارد،  به همان اندازه که جوامع و متفکران شرقی و دینی از این پدیده ابراز نارضایتی می کنند، غرب در ذات خود آن را می ستاید. مد تنها زمانی با اندیشه نسبت پیدا می کند که از مد افتاده باشد: « مُد نشانگر جذابیت امر غریب و نو است و حتی به واسطه تغییر مستمر و تاریخی آن، ریشخندی است به مُدهای گذشته (و در نتیجه ریشخندی است به مُدی که خود شخص زمانی به آن پایبند بوده است.)» (ادگار و سج ویک، 1387: 244-243)
جامعه ایران از دیر باز با پدیده ی مد و گرایش به آن در میان اقشاری خاص، درگیر بوده و همواره این پدیده با هدف نابودی مؤلفه های فرهنگی جامعه به کار گرفته شده است، عدم آگاهی سیاستگذاران فرهنگی به ذات این پدیده، نحوه رواج آن و عدم کارآمدی طراحی های صورت گرفته برای بهره گیری از آن باعث شده مدگرایی هیچ وقت بعنوان امری مثبت در جامعه حضور نداشته باشد .
مد به همان میزان که با اندیشه بیگانه است با رسانه های دیداری وابستگی و همپوشانی دارد، در این میان نقش سینما به عنوان یکی از مهمترین ابزارهای گسترش انواع مد، بسیار پر رنگ است، برای بررسی ارتباط پدیده مُدگرایی و سینما لازم است ابتدا، دوره‎های مختلف سینمای ایران  پس از انقلاب اسلامی، به صورت گذرا، مورد بررسی قرار گیرد. سینمای ایران پس از انقلاب را به طور کلی می‎توان به سه دهه تقسیم نمود:
دهه شصت: در روزهای انقلاب سال 57، با توجه به روحیه انقلابی که در اکثریت مردم، وجود داشت، تعدادی از سینماهای کشور به مثابه نماد طاغوت و دین ستیزی به آتش کشیده شدند و این تصور به وجود آمد که حاکمیت دینی با سینما سر سازگاری ندارد اما زمانی که امام خمینی(ره) در بهشت زهرا (س) ندا داد «ما با سینما مخالف نیستیم، با مرکز فحشا مخالفیم» و فیلم "گاو" اثر داریوش مهرجویی را به عنوان «سینمایی سالم» تأیید کردند، تصورات دیگری درباره آینده سینمای ایران شکل گرفت. (بهارلو، 1379)
با آغاز جنگ تحمیلی و تداوم آن، ساختار ارتباطی و رسانه‎ای کشور، سعی کرد تا حدودی خود را با آن انطباق دهد و فضای عمومی جامعه نیز آن را طلب می‎کرد چرا که باید از مسائلی حکایت می کردند که با زندگی اکثریت همخوانی داشته باشد و مخاطبان بتوانند با آن همذات پنداری کنند. لذا در این دهه، فیلم‎هایی در خصوص انقلاب اسلامی و مبارزات مردمی، زندگی روستائیان و مبارزات آنها با سیستم ارباب-رعیتی، حضور رزمنده‎ها در جبهه‎های جنگ و به تصویر کشیدن زندگی در شرایط سخت جنگی ساخته شد. اما مسئله قابل توجه، عدم همسویی تعداد زیادی از کارگردانان و فیلمسازان با جریان انقلاب اسلامی و تفکرات انقلابی جامعه بود یعنی سعی بر این داشتند که همان قواعد و ساختارهای فیلمسازی پیش از انقلاب را تکرار کنند و از نمایش آثار آنها ممانعت به عمل نیاید در صورتی که فیلم‎های پیش از انقلاب به هیچ وجه با ساختار نظام اسلامی همخوانی نداشت چرا که هنرمندان هنوز به این باور نرسیده بودند که رعایت حجاب اسلامی و روابط سالم اولین لازمه هنر در یک حکومت اسلامی است و یا در برخی از فیلم‎ها همچنان خوانندگان دوره منحوس پهلوی و بازیگران این دوره حضور داشتند. به همین دلیل در این دهه هر ساله تعداد زیادی از فیلم‎های ساخته شده و فیلمنامه‎های نوشته شده، توقیف می‎شدند و اجازه اکران عمومی پیدا نمی‎کردند. لازم به ذکر است که در این دهه زنان از جایگاه چندانی در عرصه هنر برخوردار نبودند و زمینه‎های جلوه‎گری برای آنان فراهم نبود!
دهه هفتاد: این دهه به دلیل سیاست‎های کلان اقتصادی و سیاسی دو دولت سازندگی و اصلاحات، مسئولین ناکارآمد فرهنگی و همچنین اغراض سیاسی، تعداد زیادی از فیلم‎های توقیف شده دهه قبل اجازه اکران یافتند و اندیشه‎های غربی چون فمینیسم مجال ظهور یافتند. این مسئله بعد از دوم خرداد 76 و روی کارآمدن دولت اصلاح‎طلب و همچنین انتخاب مهاجرانی به صدارت وزارت ارشاد، نمود بیشتری یافت. به نظر برخی کارشناسان ویژگی و مشخصه بارز سینمای بعد از دوم خرداد، بحث سنت و مدرنیته است.
دهه هشتاد: در چهار سال ابتدایی این دهه، همچنان سیاست‎های فرهنگی دولت اصلاحات حاکم بود. در دولت به اصطلاح اصولگرای نهم و دهم نیز برنامه مدون و منسجمی جهت سامان دادن شرایط موجود در سینما وجود نداشت. به همین دلیل اقتباس الگوهای فرهنگ مهاجم غربی که از همه ابعاد، در تضادی آشکار با اصول و ارزش‎های اسلامی و حاکم بر جامعه قرار داشت، ادامه یافت.
در این دهه تعداد فیلم های ساخته شده به نسبت دو دهه گذشته، افزایش چشمگیری داشت یعنی از 1796 فیلم اکران شده بعد از انقلاب (از سال 58 تا پایان سال 91) تعداد 724 فیلم متعلق به دهه هشتاد است. اولین استنباطی که می‎توان از این مسئله داشت این است که زمینه لازم و فضای باز فرهنگی (از همه جهات!) برای ساخت فیلم فراهم شد. لذا فیلم‎های کم ارزش و گیشه‎ای زیادی به نمایش درآمد و هنر به ابزار برای تجارت! مبدل گشت که به هر قیمتی حتی فدا کردن ارزش‎های اسلامی، مخاطب را به سینما بکشاند!

رواج مجدد فیلم‏های مبتذل ( فیلمفارسی) در سال‎های اخیر
در دهه هشتاد بیش از دو دهه آغازین انقلاب اسلامی، زمینه خودنمایی نسلی از کارگردان‎ها و فیلم‎سازانی فراهم شد که عرصه را بر بروز و ظهور درونیات خود تنگ می‎دیدند و فضای سیاسی حاکم را «بسته» توصیف می‎کردند! هر چند با وجود همه‎ی تسامح و تساهل‎های صورت گرفته از جانب مسئولین و سیاستگذاران فرهنگی، به نظر می‎رسد همچنان رضایت این قشر جلب نشده است! این مسئله تا جایی پیش رفت که شاخص‎های فیلمسازی موسوم به «فیلمفارسی»، در بسیاری از فیلم‏ها رواج یافت.
شاید بهتر باشد ابتدا به مؤلفه‏های فیلم‏های مبتذل که موسوم به فیلمفارسی هستند، اشاره گردد: «واژه فیلمفارسی از دو کلمه فیلم و فارسی ترکیب شده و معنایش این است که فیلم فقط فارسی تکلم می‏کند و چیزی از سینمای ایران در آن نمی‎توان سراغ گرفت.» (گیتی، 1387: 1) بر اساس نظر اکثر کارشناسان حوزه سینما، اصولاً اینگونه فیلم‏ها فاقد فیلمنامه اصولی و بر اساس فنون و ویژگی‏های تخصصی فیلمنامه‏های رایج هستند، موضوع کلیشه‎ای و پیش پا افتاده با سوژه‎ای نخ نما مانند رقابت میان دو مرد برای دست یابی به زنی که معشوقه مشترک آنهاست (نمونه بارز این ویژگی، فیلم آکواریوم ساخته ایرج قادری خصوصاً سکانس‎های ساخته شده در کشور ترکیه است که قسمت عمده‎ای از فیلم تا پایان آن را شامل می‎شود و با پوشش و آرایش نامناسب مهناز افشار به اوج رسید!)، وجود زن به عنوان عنصر ثابتی که به عنوان ابزار و کالا به او نگریسته شود، یکی دیگر از ویژگی‎های فیلمفارسی است. گفته می‎شود رقص، آواز، ترانه و کاباره از دیگر مؤلفه‏های فیلمفارسی است که در تعداد زیادی از فیلم‎ها، به دلیل محدودیت سازندگان در استفاده از رقص زنان! از رقص مردان و کودکان استفاده شده است. فیلم‎هایی مانند خروس جنگی، حکم، کافه ستاره، رئیس، دایره زنگی و... تنها نمونه‎هایی هستند که صحنه‎های رقص را به مدت طولانی نمایش می‏دهند.
سینما در طول یا عرض پدیده مد گرایی
اگر بخواهیم در رابطه با سینما به عنوان یک رسانه ارتباطی تصویری و تأثیرگذار و ارتباط آن با پدیده «مدگرایی» اظهار نظر کنیم، ابتدا باید فاعل یا منفعل بودن این رسانه اثبات شود. به طور کلی در رابطه با رسانه‎های ارتباطی دو دیدگاه وجود دارد: 1) رسانه‎ها صرفاً منعکس کننده مسائل موجود در جامعه هستند. با دقت در چند رسانه جمعی مانند روزنامه‏ها، تلویزیون، رادیو و... به وضوح پیداست که تنها نقش اطلاع‎رسانی را ایفا نمی‎کنند. 2) رسانه‎ها علاوه بر مأموریت اول که تنها بخشی از بودجه، زمان و انرژی تولیدکنندگان را به خود اختصاص می‎دهد، نقش مهم‎تری به نام «جامعه‎پذیری» افراد جامعه بر عهده دارند. بودجه‎های کلانی که هر ساله به رسانه‎های جمعی هر کشور اختصاص داده می‌شود، مؤید نقش حساس و مؤثر این ابزارها بر مخاطبین خود است.
سینما به عنوان رسانه‎ای تصویری و مهم در عرصه جامعه‌پذیری، از توانایی شگفت‎انگیزی در زمینه تأثیرگذاری بر مخاطب، برخوردار است چرا که برای ساخت هر فیلم، با هر ژانری، هزینه‎های هنگفتی صرف می‎شود و کیفیتی چند برابر سریال‎های تلویزیونی داراست. به همین دلیل فعالین این عرصه سعی بر این دارند که از شیوه‎های جذاب و جدید در زمینه‎های مختلف از جمله پوشش، مسکن، خوراک، رفتار و گفتار در راستای تأثیرگذاری بیشتر بر مخاطب بهره ببرند. گاهی این نوجویی به اشاعه سبک‎های زندگی غیراسلامی و حتی غربی منجر می‎شود. پس می‎توان گفت سینما در طول پدیده مدگرایی قرار دارد و حتی یکی از اصلی‎ترین عوامل تبلیغ و ترویج آن است.

ضرورت‎های تکنیکی و پیروی از مُد رایج
در سینمای بدنه ی ایران بواسطه اینکه این فیلم ها فقط با انگیزه ی تجاری تولید می شوند، ضرورت های تکنیکی و جذابیت علت‏العلل همه عناصر فیلم است، از آنجا که اکثر قصه ها و وقایع سینمای تجاری در تهران و در بین طبقه ی متوسط و مرفه رخ می دهد، علی الظاهر کارگردان برای ملموس شدن صحنه ها و شخصیت ها گریزی از به تصویر کشیدن پوشش، دکوراسیون و سبک زندگی رایج این طبقه ندارد، اما این ناگریزی ظاهر قضیه است، طراحان صحنه و لباس این گونه فیلم ها در حقیقت الگوی زندگی مورد علاقه سازندگان فیلم را بدین وسیله بر مخاطب تحمیل می‎کنند، چرا که فیلم فارسی همانگونه که از اسمش پیداست چیزی غیر از زبان و ظاهر بومی، اثری از انگاره های بومی ندارد و اندیشه ای نیز غیر از اندیشه مصرف گرایی و مدرنیزم پشت این فیلم ها نیست.
از طرف دیگر در بسیاری از پوشش‎های رایج در فیلم‎های سینمایی، به دلیل تنگ و بدن‎نما بودن، اجزاء بدن خودنمایی کرده و خواه ناخواه توجه مخاطب را به خود جلب می‎کند. قبح زدایی از عدم پوشش موی سر، گردن و قسمت‏های پایین آن و پا در زنان که همه آنها جزو واجبات پوشش اسلامی هستند، در بسیاری از فیلم‎ها صورت می‎گیرد که تا حد زیادی به دلیل تبعیت از فرهنگ غربی و مدگرایی در ساخت فیلم‎ها است.
لزوم تمرکز زدایی از پایتخت و توجه به سایر اقشار و طبقات اجتماعی
همانگونه که گفته شد شرایط توصیف شده در تعداد زیادی از فیلم‎های سینمایی تولید شده، شباهت بسیاری به زندگی در پایتخت دارد تا سایر استان‎های کشور. یعنی اکثریت جمعیت کشور نمی‎توانند با آن‎ها ارتباط برقرار کنند و در بسیاری از موارد باعث افزایش سطح انتظارات اقتصادی – اجتماعی افراد و حتی احساس محرومیت نسبی گردد. در استان‎های دیگر - به جز پایتخت- به دلیل حاکمیت نسبی هنجارهای غیر رسمی، سنت‎ها و آیین‎های بومی، عدم محوریت رسانه‎هایی چون اینترنت، ماهواره و ...، به نظر می‎رسد تغییر در سنت‎های مرسوم از جمله پوشش، به کندی صورت می‎پذیرد و در ابتدا با هنجارهای تنبیهی همراه است. چرا که برخلاف پایتخت نشین‎ها، برای آنها، پایبندی به اصول حاکم، یک ارزش محسوب می‎شود. اما در پایتخت، افراد به دلیل جدا شدن از فضا و مکانی که وجوه اشتراک فراوانی میان ساکنین آن وجود داشت، همنشینی با افرادی از دیگر اقوام، زبان‏ها و حتی ملیت‏ها و همچنین قرار گرفتن در مکانی با هنجارها و اصول جدید رفتاری و گفتاری، به سهولت حاضر به تغییر پوشش، رفتار، گفتار و آداب معاشرت خود اقدام می‎نمایند، در غیر این صورت با اولین هنجار غیر رسمی و تنبیهی که نگاه‎های معنادار اطرافیان است، مواجه می‎شوند. رسانه‎های تصویری از جمله سینما با تمرکز بر تهران که چنین قواعدی بر آن حاکم است سعی بر برقراری ارتباط با مخاطبین خود دارند که در بسیاری از موارد با شکست مواجه می‎شوند چرا که گفته می‎شود «به طور میانگین70 درصد فروش متعلق به تهران است و 30 درصد به شهرستان‏ها اختصاص دارد.» یکی از دلایل عدم استقبال مخاطبین سایر شهرستان‎ها از فیلم‎های سینمایی ساخته شده، عدم توجه و یا کم توجهی به چگونگی زندگی آنها در فیلم‎ها که باعث عدم برقراری ارتباط با آن می‎شود است.
معرفی نحوه زندگی غیر واقعی و ایده‎آل با تمامی امکانات لازم در طول عمر افراد در فیلم‏ها که خود نیازهای کاذبی را به وجود می‎آورد، می‎تواند یکی دیگر از دلایل عدم استقبال شهرستان‏ها از فیلم‎های سینمایی باشد.
در نوشته‎های شهید سید مرتضی آوینی می‎توان دریافت که سیر پیروی از مد و ترویج مدگرایی در سینما و همچنین بی توجهی به اقشار و طبقات پایین جامعه در تعداد زیادی از فیلم‏ها، از دهه 60 آغاز شده است به طوری که ایشان در نقد تعدادی از فیلم‏ها نوشته‎است: «... همگی از این استاندارد تبعیت دارند: خانواده‎هایی نسبتاً مرفه و بیگانه با معیارها و آداب و سنن خانواده‎هایی که جمعیت غالب این مرز و بوم را تشکیل می‏دهند... زن‎ها آلامُد، بزک کرده و ملتزم به روسری‎هایی زورکی هستند و زندگی‏ها فرنگی‏مآب و پر زرق و برق است و خالی از آداب اجتماعی خاص خانواده‎های فقیر مسلمان، شهرستانی‏ها و روستایی‎ها.» (آوینی، ج2، 1390: 68)
لازم به ذکر است که در کشوری که نام آن با اسلام مزین شده، به آداب و مناسک دینی و همچنین قشر مذهبی و پایبند به ارزش‎های دینی در فیلم‎ها توجه نمی‎شود و یا تصویری که از آنها به نمایش گذارده می‎شود، افرادی بسیار متعصب، خشکه مقدس و غیر واقعی است که احساس انزجار را در مخاطب نسبت به این قشر بر می‏انگیزد و در برخی دیگر از فیلم‏ها نمایندگان این قشر که روحانیون هستند مورد تمسخر واقع می‏شوند. این مسئله در دهه هشتاد بیش از دو دهه قبل از آن بروز و ظهور پیدا کرد و با فیلم «مارمولک» ساخته «کمال تبریزی» اوج گرفت و بعد از آن، ادامه یافت.
نتیجه‎گیری
پدیده مدگرایی در سال‎های اخیر بیش از گذشته توسط رسانه‎های ارتباط جمعی به ویژه سینما ترویج می‎گردد. اگر دهه هشتاد به عنوان اوج گرایش به نمایش این مسئله در فیلم‎های سینمایی، در نظر گرفته شده و مورد بررسی قرار گیرد، می‎توان کم‎توجهی به فرهنگ ناب اسلامی- ایرانی و ارائه تصویری غیر واقعی و مقبوض از دین و دینداری در کنار اشاعه مُدگرایی و اباحه‎گری اشاره کرد که از پیامدهای آن می‎توان موارد زیر را نام برد:
از خودبیگانگی فرهنگی
تغییر گروه مرجع
کم رنگ کردن هویت ملی
ایجاد نیازهای کاذب در افراد
ترویج و اشاعه روحیه مصرف گرایی
پررنگ و برجسته کردن شکاف بین نسلی (از جمله والدین و فرزندان)
افزایش سطح نارضایتی میان طبقات محروم و کم برخوردار
افزایش نارضایتی اقشار مذهبی جامعه
تنوع طلبی
اشاعه ظاهرگرایی
و...