در کودتای ۲۸ مرداد چه گذشت؟

صلاح دین و ملت برای این خادم اسلام بالاتر از احساسات شخصی است و علی رغم غرض ورزی ها و بوق و کرنای تبلیغات، شما خودتان بهتر از هر کس می دانید که هم و غم من در نگهداری دولت جنابعالی است که خودتان به بقای آن مایل نیستید. از تجربیات روی کار آمدن قوام و لجبازی های اخیر، بر من مسلم است که می خواهید مانند سی ام تیر کذایی یک بار دیگر، ملت را تنها گذاشته و قهرمانانه بروید.

کد خبر: ۱۲۹۰۵۰

تاریخ: ۲۸ مرداد ۱۳۹۲ - ۰۹:۴۸

صراط: کودتای ۲۸ مرداد  کودتایی است که با طرح و حمایت مالی و اجرائی سازمان مخفی اطلاعات بریتانیا و سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا، سیا علیه دولت محمد مصدق در مرداد ۱۳۳۲ به انجام رسید. در آمریکا از آن بعنوان عملیات آژاکس (به انگلیسی: Operation Ajax)‏ نیز یاد می‌شود.
طرح کودتاي نظامي 28 مرداد را بايد در اصل، يک طرح انگليسي دانست. انگليس که پس از کوتاه شدن دست خود از صنعت نفت ايران، منابع بسياري را در منطقه و خصوصا ايران از دست داده بود، با قطع اميد از رسيدن به توافق، وارد مطالعه طرح يک کودتاي نظامي شد. در ابتدا آمريکا مخالف بود اما پيروزي آيزنهاور در انتخابات رياست جمهوري آمريکا باعث تغييرات عمده‌اي در سياست خارجي آمريکا شد. کرميت روزولت رييس اداره خاور نزديک سازمان سيا به فرماندهي عمليات انتخاب شد و آمريکا و انگليس، ستاد مشترکي را در ايستگاه اطلاعاتي انگليس در قبرس تشکيل دادند و عمليات کودتا را طرح‌ريزي کردند. اگرچه اجراي نقشه کودتا در 25 مرداد شکست خورد و شاه از ايران فرار کرد اما سستي مصدق و دلايل مختلف ديگر باعث شد که در 28 مرداد 1332 کودتا عملي شود و سرلشکر فضل‌الله زاهدي مجري طرح کودتا به جاي مصدق نخست وزير شد و بدين ترتيب با قبضه شدن قدرت در دست استبداد داخلي و استعمار خارجي يکي از ننگين‌ترين دوره‌هاي استبداد در تاريخ معاصر ايران رقم خورد. مطلب ذیل روایت های معتبری از چگونگی به فرجام رسیدن این رخداد را بیان می کند.

**************************

در ۲۲ مرداد ۱۳۳۲ ستاد اجرایی کودتا در سفارت آمریکا با شرکت روزلت، شوارتسکف و زاهدی وزیر کشور مصدق تشکیل می شود. زمینه سازی کودتا از سال ۱۳۳۱ با صحنه سازی رفتن شاه در نهم اسفند و تجمع عده ای برای جلوگیری از رفتن وی و همچنین اقداماتی که مصدق – از جمله انحلال مجلس و عدم مجازات مسببین ۳۰ تیر و منزوی کردن آیت الله کاشانی – فراهم شده بود. (۱)

اجرای کودتا:

پس از تشکیل ستاد کودتا در سفارت آمریکا، شاه حکم عزل مصدق را صادر می‌کند. نصیری که در آن زمان رئیس گارد تشریفات بود مأمور تحویل حکم به مصدق می شود. اما محافظین مصدق وی را بازداشت و تحویل فرمانداری نظامی می دهند. شاه با تصور این که کودتای ۲۵ مرداد با شکست مواجه شده است با همسرش ثریا به رامسر و از آنجا به بغداد و سپس به رم می رود. که این امر موجب ناراضایتی مردم و تظاهرات علیه شاه در روزهای ۲۶ و ۲۷ مرداد می شود. با فرار شاه و دستگیری نصیری و مخفی شدن زاهدی – که برای دستگیری وی جایزه گذاشتند – مرحله اول کودتا با شکست مواجه می شود. ( ۲ )

فرمانداری نظامی برای دستگیری زاهدی اعلامیه ای به شرح ذیل صادر می کند:

«هرکس از محل سکونت سرلشکر زاهدی که منجربه دستگیری وی گردد به فرمانداری نظامی اطلاع بدهد به اخذ یک صد هزار ریال پاداش نقدی موفق خواهد شد.» ( ۳ )

با شکست کودتا برخی از نظامیان با ارسال تلگرافی این شکست را به مصدق تبریک می‌گویند؛ سرتیپ خاتمی در تاریخ ۲۶/۵/۱۳۳۲ طی تلگرافی چنین بیان می‌کند:

«جناب اشرف آقای دکتر مصدق نخست وزیر محبوب ملی موفقیت آن حضرت را در رفع موانع و حفظ استقلال کشور با تائید خداوند تبریک عرض می کنم. سرتیپ خاتمی» ( ۴ )

سپهبد نخجوان نیز یک روز پس از شکست کودتا تلگرافی به شماره ۲۷۶۳ در تاریخ ۲۶/۵/۱۳۳۲ به شرح ذیل برای نخست وزیری ارسال می نماید:

«کاخ نخست وزیری توسط آقای فریور حضرت اشرف نخست وزیر معظم مراتب تنفر شدید خود را از توطئه خائنانه و کودتای ننگین ابراز احترامات بی پایان و ارادات صمیمانه خود را حضور پیشوای محبوب ملی تقدیم می‌داریم. سپهبد نخجوان» ( ۵ )

یک روز قبل از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ آیت الله کاشانی علیرغم تمامی بی مهری ها و اذیت هایی که از طرف دکتر مصدق و طرفداران او دیده بود، در نامه ای خطر وقوع کودتا را به دکتر مصدق گوشزد نموده و به او پیشنهاد همکاری و اتحاد در جلوگیری از توطئه های دشمنان را می دهد، متن نامه به این شرح است:

«حضرت نخست وزیر جناب آقای دکتر مصدق (دام اقباله) عرض می شود اگر چه امکانی برای عرایضم نمانده، ولی صلاح دین و ملت برای این خادم اسلام بالاتر از احساسات شخصی است و علی رغم غرض ورزی ها و بوق و کرنای تبلیغات، شما خودتان بهتر از هر کس می دانید که هم و غم من در نگهداری دولت جنابعالی است که خودتان به بقای آن مایل نیستید. از تجربیات روی کار آمدن قوام و لجبازی های اخیر، بر من مسلم است که می خواهید مانند سی ام تیر کذایی یک بار دیگر، ملت را تنها گذاشته و قهرمانانه بروید. حرف اینجانب را در خصوص اصرارم در عدم اجرای رفراندم نشنیدید و مرا لکه حیض کردید. خانه ام را سنگباران و یاران و فرزندانم را زندانی فرمودید و مجلس را که ترس داشتید شما را ببرد، بستید. و حالا نه مجلس و نه تکیه گاهی برای ملت گذاشته اید. زاهدی را که من با زحمت در مجلس تحت نظر و قابل کنترل نگه داشته بودم با لطایف الحیل خارج کردید و حالا همان طور که واضح بود در صدد به اصطلاح کودتا است. اگر نقشه شما نیست که مانند سی ام تیر عقب نشینی کنید و به ظاهر قهرمان زمان بمانید و اگر حدس و نظر من صحیح نیست که همان طور که در آخرین ملاقاتم در «دزاشیب» به شما گفتم و به «هندرسون» هم گوشزد کردم که آمریکا ما را در گرفتن نفت از انگلیس ها کمک کرد و حالا به صورت ملی و دنیاپسندی می خواهد به دست جنابعالی این ثروت ما را به چنگ آورد و اگر واقعا با دیپلماسی نمی خواهید کنار بروید این نامه من سندی است در تاریخ ملت ایران که من شما را با وجود همه بدی های خصوصی تان نسبت به خودم، از وقوع حتمی یک کودتا آگاه کردم که فردا جای هیچ گونه عذر موجهی نباشد. اگر به راستی در این فکر اشتباه می کنم، با اظهار تمایل شما سید مصطفی و ناصرخان قشقایی را برای مذاکره خدمت می فرستم. خدا به همه رحم بفرماید، ایام به کام باد. سید ابوالقاسم کاشانی» (۶)

پاسخی را که دکتر مصدق در جواب نامه مرقوم داشت این بود:« مرقومه حضرت آقا به وسیله آقای حسن زیارت شد. این جانب مستظهر به پشتیبانی ملت ایران هستم. والسلام» ( ۷ )

پس از این شکست  زاهدی زاهدی به سفارت آمریکا می‌رود و اجرای کودتا با همکاری سفیر و اعضای ستاد کودتا پی گیری می شود. بر اساس برنامه ی تنظیم شده از طرف سیا عده ای از اراذل و اوباش مانند شعبان جعفری معروف به شعبان بی مخ و دار و دسته اش که از قبل سازماندهی شده بودند و با آنها ارتباط داشتند، با پرداخت مبلغی پول به خیابان ها ریخته و علیه مصدق و به حمایت از شاه شعار می‌دهند. ( ۸ )

رئیس مجلس در تاریخ ۲۸/۵/۱۳۳۲ به محمد مصدق، نخست وزیر نامه ای مبنی بر درخواست صدور دستور و موظف نمودن مامورین انتظامی به جلوگیری از تجمع افراد و دستجات در محوطه مقابل مجلس و میدان بهارستان به جهت ایجاد تشنج و توهین به نمایندگان مجلس به شرح ذیل است:

«جناب آقای نخست وزیر

… برای جلوگیری از بروز هر نوع تشنج مقتضی می‌دانم دستور بفرمایید مأمورین انتظامی از تجمع افراد و دستجات  که به نام طرفداری از دولت در محوطه مقابل مجلس و میدان بهارستان موجبات تشنج و توهین به آقایان نمایندگان محترم را فراهم می‌آورند جلوگیری نمایند چه با تجمع یک دسته و دسته دیگری هم به ظاهر برخاسته و موجبات بی نظمی را فراهم می‌آورند و انتظار دارم با صدور این دستور موجبات حفظ نظم و آرامش از هر جهت فراهم گردیده و آقایان نمایندگان محترم بتوانند به وطایف ملی و قانونی خود اقدام بفرمایند. رئیس مجلس شورای ملی. سید ابولقاسم کاشانی» (۹)

سرانجام در ساعت سه و نیم بعد از ظهر رادیو اشغال شد و زاهدی سقوط دولت مصدق و پیروزی کودتا را اعلام و از شاه خواست که به مملکت برگردد. سرلشکر زاهدی در تاریخ ۲۸/۵/۱۳۳۲ به فرماندهی گارد سلطنتی چنین می‌نویسد:

«فرمانده گارد سلطنتی

لازم است فوراَ دو گروهان از قسمت مستقل گارد برای تقویت نیروهای انتظامی شهر به فرمانداری نظامی اعزام و در اختیار قسمت مزبور گذاشته شود. حامل این دستور سرگرد انصاری خواهد بود. عمل آنها با [گروه] افسران خواهد بود. نخست وزیر- سرلشکر زاهدی» (۱۰)

بدین ترتیب با هزینه ای کمتر از سه میلیون دلارآمریکا دوران تازه ای را در تاریخ ایران می گشاید. کودتای صورت گرفته چند هدف را داشت:

۱- انتقال سلطه از انگلیس به آمریکا

۲- اسلام زدایی و تضعیف روحانیت گروههای اسلامی مبارز

۳- توسعه و اقتدار ساواک (۱۱)

با پیروزی کودتا، رژیم، این حادثه را رستاخیز ملی ۲۸ مرداد یا قیام ملی ۲۸ مرداد نامگذاری کرد و به همین مناسبت در سالهای مختلف برای چنین روزی مراسم بزرگداشت در شهرهای کشور برگزار کرد. (۱۲)

منابع

۱- کودتای ۲۸ مرداد بنابه اسناد منتشر شده از سوی ” سیا ” یک اقدام برنامه ریزی شده بوده است که برای انجام کودتا در ایران اقداماتی مانند: کمک مالی به مخالفان، جلب همکاری شاه، توافق با زاهدی، ارتباط با مجلس، تلاش در جهت همراه کردن روحانیون به منظور مخافت با مصدق، ارتباط با بازار، حزب توده، مطبوعات و برنامه تبلیغات ( پیش از مصدق باید تبلیغات ضد مصدق را شدت بخشند، زاهدی باید به سرعت رؤسای کارآمد را برای کنترل مطبوعات و تبلیغات دولتی منصوب کنند و آنها می بایست:همه خبرنگاران خارجی در جریان امور قرار گیرند، از رادیو بیشترین استفاده را بنمایند، اظهار نظرهای رسمی و از پیش آماده شده آمریکا و بریتانیا منتشر کنند ) می‌بایست صورت می‌گرفت.

ر. ک : آرشیو مرکز اسناد انقلاب اسلامی، کد: ۲۵۵۷۵ – منصوری، جواد، سیر تکوینی انقلاب اسلامی، وزارت امور خارجه، تهران، ۱۳۸۵، ص ۹۴

۲ –  ر.ک : منصوری، جواد، پیشین، ص ۹۸-۹۹ . آرشیو مرکز اسناد انقلاب اسلامی، کد: ۲۵۵۷۵

۳ – آرشیو مرکز اسناد انقلاب اسلامی، کد:۱۶۷۳۴

۴ – آرشیو مرکز اسناد انقلاب اسلامی، کد: ۲۵۵۷۱

۵ – آرشیو مرکز اسناد انقلاب اسلامی، کد: ۲۵۵۷۱

۶- ر.ک : آرشیو مرکز اسناد انقلاب اسلامی، کد: ۲۵۵۷۱، منصوری، جواد، پیشین، ص ۹۶-۹۷

۷ – منصوری، جواد، پیشین، ص ۹۷

۸- همان

۹ – آرشیو مرکز اسناد انقلاب اسلامی، کد: ۲۵۵۷۱

۱۰ – آرشیو مرکز اسناد انقلاب اسلامی، کد: ۲۵۵۷۱

۱۱ – منصوری، جواد، پیشین، ص ۱۰۱-۱۰۲

۱۲- ر.ک: به پرونده های مختلف در آرشیو مرکر اسناد انقلاب اسلامی با عنوان  کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲

تصاویر زیر، بخش‌هایی از تصاویر موسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی تصاویر و اسناد از وقایع 28 مرداد است که در ادامه می‌آید:

چماقداران طرفدار شاه در كودتاي ۲۸ مرداد ۱۳۳۲

شعبان جعفري (شعبون بي مخ) در كودتاي ۲۸ مرداد۱۳۳۲

طرفداران شاه در مقابل مجلس شوراي ملي در روز ۲۸ مرداد ۱۳۳۲

بازگشت شاه به ايران متعاقب كودتاي ۲۸ مرداد ۱۳۳۲

فضل الله زاهدي عامل كودتاي ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ در كنار دخترش هما و پسرش اردشير زاهدي

تظاهرات حزب توده در ميدان توپخانه ـ مرداد 1332

تظاهرات گروهها و سازمانهاي مختلف در حمايت از مصدق

تظاهرات سنديكاهاي مختلف كارگري در ايام قبل از كودتا

چماقداران در روز کودتای 28 مرداد

تهران در روز کودتای 28 مرداد

نصب عكس محمدرضا پهلوي به جاي مجسمه سرنگون شده رضاشاه پهلوي، به وسيله طرفداران كودتا در ميدان توپخانه تهران

تهران در روز کودتای 28 مرداد

حمله طرفداران کودتا به محل سکونت نخست‌وزير، دکتر محمد مصدق

استقبال فضل‌الله زاهدي (نخست‌وزير) و فرماندهان نظامي از محمدرضا پهلوي، هنگام بازگشت وي به ايران پس از كودتا 1. نعمت‌الله نصيري 2. محمدرضا پهلوي 3. فضل‌الله زاهدي 4. هدايت‌الله گيلانشاه

شعبان جعفري از عوامل اصلي كودتا

1. يحيي يوسفي 2. شعبان جعفري

محاكمه محمد مصدق (نخست‌وزير) در دادگاه نظامي  1. محمد مصدق 2. جليل بزرگمهر 3. علي‌محمد روحاني

اولين مصاحبه مطبوعاتي محمدرضا پهلوي با خبرنگاران  ايراني و خارجي پس از كودتا